Olukiiko lwa IAEA lututte ensonga ya Iran eri Olukiiko lwa UN olw’Ebyokwerinda olw’obutatuukiriza buvunaanyizibwa bwa kuwa lipoota za nyukiliya

Ekikyuse

Okusinziira ku mawulire ga France 24, olukiiko oluddukanya IAEA luyisizza ekiteeso okutwala ensonga ya Iran eri Olukiiko lwa UN olw’Ebyokwerinda n’Olukiiko Olukulu olwa UN. Iran evunaanibwa obutatuukiriza buvunaanyizibwa bwayo obw’okuwa lipoota ezikwata ku nteekateeka yaayo eya nyukiliya. Ekiteeso kiwagiddwa n’obululu 23, ne kiwakanyizibwa obululu 3, ate abalala munaana ne batabaako ludda lwe bawagira.

Bungereza, Bufalansa, Bugirimaani ne Amerika bye byaleese ekiteeso. China, Russia ne Niger byakiwakanyizza.

Guno gwe mulundi ogusoose mu myaka 20 okutwala Iran mu Lukiiko olw’Ebyokwerinda ku nsonga y’obuvunaanyizibwa buno obw’okuwa lipoota.

Iran egamba nti ejja kukolagana ne IAEA okusinziira ku mbeera n’obukuumi bwe binaasobozesa. Kyokka IAEA ekyalemeddwa okuyingira ebifo ebikulu. Era tesobola kukakasa ekyatuuka ku yuraniyamu Iran gye yali eraze mu lipoota zaayo, eweza kiro nga 440 era eyalongoosebwa okutuuka ku bitundu 60 ku kikumi.

Lwaki kino kikulu

Okutwala ensonga eno mu Lukiiko olw’Ebyokwerinda tekutegeeza nti Iran ebonerezebwa butereevu. Kitegeeza nti obuzibu obulemesa okukebera butwaliddwa mu butongole ku ddaala erya waggulu.

Ekisinga obukulu kwe kumanya oba abakebera banaasobola okuddamu okuyingira ebifo bino. Bwe batayingira, amawanga galina okusalawo ku nkaayana za nyukiliya nga geesigama ku bye gaamanya edda. Tebaba na bukakafu bupya ku biri mu bifo bino oba ku yuraniyamu gy’eri.

Okutwala ensonga mu Lukiiko olw’Ebyokwerinda kyongera okunyigiriza Iran mu by’enkolagana n’amawanga singa obutamanya buno bugenda mu maaso. Kyokka China ne Russia zisobola okukozesa obuyinza bwazo okuziyiza ebibonerezo. N’olwekyo, okunyigiriza kwokka kuyinza obutavaamu bikolwa eby’okuwaliriza Iran okugondera ebisabibwa.

Ekisobola okuleeta enkyukakyuka kwe kukkiriza abakebera okuyingira. Iran esobola okukendeeza ku kusika omuguwa okuliwo kati ng’ekkiriza okukebera okumala okukakasa ebiri mu bifo bino. Okukolagana okutono kuleka ensonga mu kuteesa wakati w’amawanga, nga tewali kukakasa bimala.

Mu kwekenneenya kwaffe, tusuubira nti mu kiseera ekijja amaanyi gajja kusinga kussibwa ku kukkiriza abakebera okuyingira. Tetusuubira nti okuteesa ku bibonerezo kujja kufuna amangu ekikuvaamu. Kuno kuteebereza okwesigamiziddwa ku biriwo.

Singa okuyingira kusigala nga kukugirwa, amawanga agali mu IAEA gajja kumala ekiseera ekiwanvu nga tegafunye bukakafu bupya obw’okulondoola enkozesa ya nyukiliya. Olukiiko olw’Ebyokwerinda nalwo lujja kufuuka ekifo ekirala eky’okuteesezaamu enkaayana ze lutasobola kugonjoola butereevu.

Engeri ebivaamu gye biyinza okutuuka ku balala

Singa Iran egenda mu maaso n’okukugira okuyingira olw’obukuumi, n’ebifo ebikulu ne bisigala nga tebiyingirika, abakebera ba IAEA bajja kulemererwa okukakasa embeera eriwo kati. Era tebajja kusobola kumalawo butali bukakafu ku yuraniyamu eyalongoosebwa okutuuka ku bitundu 60 ku kikumi.

Ekyo kitegeeza nti amawanga agali mu IAEA gajja kuba n’amawulire mapya matono agakakasiddwa mu ngeri eyeetongodde nga gasalawo kye ganaakola mu nkolagana yaago ne Iran.

Embeera eno eyinza okukyuka singa Iran ekkiriza abakebera okuyingira. Era eyinza okukyuka singa ewa IAEA amawulire agamala okukendeeza ku kweraliikirira ekitongole kwe kiraze olw’obutasobola kukakasa bye kyetaaga.

Abakwatibwako n’engeri gye kibakwatako

• IAEA: Ekosebwa mbagirawo. Okusobola okukakasa ebikwata ku nteekateeka ya Iran eya nyukiliya, yeetaaga okuyingira ebifo by’egamba nti tebisobose kuyingiramu okuva ku kulwanagana okwabaawo mu Jjuuni 2025.
• Iran: Ejja kwolekera okunyigirizibwa mu nnaku ezijja. Okutwala ensonga mu Lukiiko olw’Ebyokwerinda kussa mu mitendera emitongole okufuba okulaba nti Iran etuukiriza obuvunaanyizibwa bwayo. Kyokka ab’obuyinza e Tehran be bakyasalawo engeri gye banaakolaganamu ne IAEA. Bagamba nti obukuumi n’embeera ebiriwo bye bibakugira.
• China ne Russia: Mu wiiki ezijja, bijja kuba n’omukisa gw’okukozesa obuyinza bwabyo naye era byolekere okusoomoozebwa. Byawakanyizza ekiteeso. Era bisobola okuziyiza ebibonerezo nga bikozesa obuyinza bwabyo obw’okugaana ebisalibwawo. Kino kibiwa obuyinza ku kuteesa kwonna ku bibonerezo ebiyinza okuleetebwa.
• Amawanga ageesigama ku kwekenneenya kwa IAEA ku ngeri nyukiliya gy’ekozesebwamu: Gajja kukosebwa mu wiiki ezijja. Okulwawo okuyingira kuleetera n’amawulire agakakasiddwa okulwawo. Kino kikendeeza ku bukakafu bwe gayinza okwesigamako nga gasalawo ku nkolagana yaago n’amawanga amalala.

Ebiyinza okuddako

Ekisinga okusuubirwa

Singa Iran tekkiriza kuyingira mu bifo ebikulu, ate China ne Russia ne zigenda mu maaso n’okuwakanya ebikolwa by’Olukiiko eby’okugibonereza, Iran ejja kusigala ng’ekolagana ne IAEA ku kigero kitono, ng’egamba nti obukuumi bwe busalawo ekisoboka.

Mu mbeera eyo, IAEA ejja kusigala nga tesobola kuyingira mu bifo byonna by’eyetaaga okukebera. Okuteesa mu Lukiiko olw’Ebyokwerinda kujja kwongera okunyigiriza Iran mu by’enkolagana n’amawanga, naye nga tekuvaamu bibonerezo mu kiseera ekitali kya wala.

Kino kijja kweyongera okusuubirwa singa IAEA esigala nga tekakasizza nti ekkiriziddwa okuyingira. Era kijja kweyongera okusuubirwa singa Iran eddiŋŋana okukugira enkolagana, oba China ne Russia ne ziwakanya ebikolwa eby’okugibonereza.

Kijja kukendeera okusuubirwa singa IAEA ekakasa nti ezzeemu okuyingira, oba Iran n’emalawo ekitundu ku butali bukakafu obukwata ku yuraniyamu yaayo.

Ebintu bwe birongooka

Singa obukuumi n’enkolagana ya Iran birongooka ne bisobozesa abakebera okuyingira ne bakola omulimu ogumala, bayinza okufuna obukakafu obupya ku nkozesa ya nyukiliya. Ekyo kiyinza okukendeeza ku butali bukakafu obwaviirako ensonga okutwalibwa mu Lukiiko olw’Ebyokwerinda.

Amaanyi gandivudde ku kunyigiriza Iran mu byobufuzi ne gadda ku mulimu gwennyini ogw’okukebera.

Obubonero bw’enkyukakyuka eno mulimu IAEA okulangirira nti ekkiriziddwa okuyingira, oba Iran okweyama okwongera okukolagana nayo. Akabonero akalala ye lipoota empya erimu ebikakasiddwa okuva mu bifo ebibadde tebiyingirika.

Ebintu bwe byongera okwonooneka

Singa tewaba nteekateeka ekkiriziganyiziddwako ey’okukebera, ate enjuyi ne zigenda mu maaso n’okutwala ensonga eno okusinga ng’eyebyobufuzi, abakebera bajja kusigala nga tebasobola kuyingira. Iran n’amawanga g’omu Bulaaya ne Amerika agaawagira ekiteeso bijja kwongera okukalambira ku ndowooza zaabyo.

Mu mbeera eyo, obutali bukakafu ku ngeri nyukiliya gy’ekozesebwamu bwandimaze ekiseera ekiwanvu. Ekitundu ekisingawo eky’enkaayana kyandigenze mu kuteesa wakati w’amawanga mu Lukiiko olw’Ebyokwerinda.

Kino kyandiyongedde okusuubirwa singa Iran egaana okusabibwa okutuukiriza obuvunaanyizibwa bwayo. Lipoota endala eza IAEA eziraga nti tewali kuyingira nazo zandyongedde okukisembereza. Bwe kityo ne bwe kyandibadde singa Olukiiko lweyongera okuteesa nga tewali nteekateeka ya kukakasa biri mu bifo bino.

Endagaano wakati wa Iran ne IAEA esobola okuteekebwa mu nkola n’ekkiriza okuyingira yandikendeezezza ku mikisa gy’embeera eno okubaawo.

Eby’okugoberera ebiddako

• Oba IAEA ekakasa nti ezzeemu okukkirizibwa okuyingira mu bifo bya Iran ebikulu, oba efulumya obukakafu obupya ku ngeri nyukiliya gy’ekozesebwamu.
• Oba Iran ekkiriza okukebera, oba egaba amawulire agasobozesa okukakasa ebiriwo, ng’eyongedde ku ekyo ky’ekkiriza kati ng’esinziira ku bukuumi.
• Oba Olukiiko olw’Ebyokwerinda lutwala mu maaso mu butongole kye luteekateeka okukola, oba obuwakanyi obulimu okukozesa obuyinza bw’okugaana ebisalibwawo buziyiza ekikolwa kyonna okugenda mu maaso.