Amerika ewere bannamwenge, pikipiki n’ebiva mu mata okuva e Kanada

Ebikyuse

Okusinziira ku The Citizen Tanzania, Amerika efulumizza ebiragiro ebiwera okuyingiza ebika bingi ebya bannamwenge, pikipiki n’ebiva mu mata okuva e Kanada. Ebiragiro bino bitandika okukola nga Ssebutemba 29.

Amerika ereese obuwere buno oluvannyuma lwa Kanada okussa emisolo ku bintu byayo ng’ewalana eggwanga eryo. Bweyongera ku musolo gwa 50% Amerika gwe yali yassa ku bintu bya Kanada ebibalirirwamu obuwumbi bwa ddoola 20. Ebika ebimu ebya kkiizi nabyo kati bissiddwaako omusolo gwa 50%. Amerika era ekyatiisatiisa okwongeza omusolo ku mmotoka za Kanada okuva ku 25% okutuuka ku 50% nga Janwali 1.

Lwaki kino kikulu

Ensonga eno ekwata ku ngeri ebintu gye bituuka mu maduuka ne mu mikono gy’ababikozesa. Agabira abasuubuzi wisiki wa Kanada, atunda pikipiki zaayo oba akola emmere ng’akozesa ebiva mu mata ebizingirwa mu buwere buno ayinza okuba nga mu bbanga ttono ajja kwetaaga okunoonya ebirala ebibiddira mu kifo, okukyusa by’alagira bamuleetere n’okunnyonnyola bakasitoma lwaki ebintu ebimu tebiriiwo.

Enkyukakyuka enkulu eri nti ebintu tebikyakoma ku kwongerwa bbeeyi lwa musolo, wabula bigaanibwa okuyingira akatale. Omusuubuzi asobola okwetikka omusolo, okugugabana n’abo b’akolagana nabo oba okuwakana ku ani alina okugusasula nga bateesa ku ndagaano. Naye ekintu bwe kiwerwa okuyingira eggwanga, okukyusakyusa embala y’ensimbi tekisobola kuyamba nnyo.

Singa ebiragiro bino bitandika okukola, abaleeta ebintu ebiva ebweru wa Kanada bajja kufuna omukisa okutunda ebiddira ebya Kanada mu kifo. Mu kiseera kye kimu, abayingiza ebintu ebyo kati bajja kuba n’amaanyi matono mu kuteesa ku bukwakkulizo bw’obusuubuzi. Ababitunda okuva e Kanada bajja kwetaaga okubikyusa babitwale mu butale obulala oba bakendeeze ku bye basindika e Amerika.

Mu ndowooza yaffe esinziira ku biriwo, naye nga si kikakafu, okusooka okukosebwa kujja kuba kusalawo bintu ki ebitundibwa ne wa gye bigulibwa, nga ekizibu tekinnatuuka ku nteekateeka za kampuni ennene. Singa ebiddira ebyo mu kifo birwawo okufunibwa oba ne bifunibwa ku bukwakkulizo obutali bulungi nga obw’olubereberye, ebika ebiri ku katale biyinza okukendeera n’obukwakkulizo bw’obusuubuzi ne bukyuka. Naye singa waliwo ebintu ebimala mu materekero, ebirala bisobola okubiddira mu kifo awatali buzibu, oba enjuyi zombi ne ziteesa ne zifuna ekkubo eddala, okukosebwa kuyinza okukendeera.

Ekifaanagana n’ebyaliwo edda

Mu kunnyonnyola kwa AP ku Smoot-Hawley, Amerika yayongeza emisolo ku bintu ebyayingizibwanga mu 1930, amawanga ge yasuubulananga nago ne gagiddiza.

Ekifaanagana kiri mu ngeri obukwakkulizo gye bweyongera okukakanyala: oludda olumu lussaawo ekikugira obusuubuzi, olulala ne luwalana, era obutale ne bweyongera okuzibikira ku njuyi zombi.

Wabula enjawulo nayo nkulu. Emisolo gya Smoot-Hawley gyakwata ku bintu bingi n’amawanga mangi mu kiseera ky’akatyabaga k’ebyensimbi. Olutalo luno luli wakati wa Amerika ne Kanada, lukwata ku bintu ebirondemu, era luliwo mu mbeera y’endagaano z’ebyobusuubuzi ez’omulembe guno nga mulimu n’obuwere obuziyiza ddala ebintu okuyingira.

Wadde kiri kityo, ebyafaayo bya Federal Reserve bigamba nti entalo z’emisolo zaavaamu ebizibu bingi nnyo: zaayongera obuzibu n’okuwanvuya ebbanga ly’okugwa kw’ebyenfuna okw’amaanyi okw’omu kiseera ekyo. Kino tekitegeeza nti kati tujja kulaba okugwa kw’ebyenfuna okw’enkanankana n’okwo. Kiraga nti kirina okutunuulirwa oba obukwakkulizo buno bunaasigala ku bintu ebirondemu, oba bunaatandika okukyusa mu bugazi engeri obusuubuzi obusala ensalo gye bukolebwamu.

Ebizibu gye biyinza okutuuka

Abasuubuzi ba Kanada abafulumya ebintu ebizingirwa mu buwere buno be bajja okusooka okukosebwa ng’akatale ka Amerika kabaggalirwawo nga Ssebutemba 29. Ababigabira abasuubuzi mu Amerika bayinza olwo okunoonya ebirala ebibiddira mu kifo. Amaduuka, wooteeri n’ebifo ebigabula emmere n’ebyokunywa ebikozesa ebintu ebyo nabyo biyinza okukyusa bye biwa bakasitoma ng’endagaano bwe ziggwaako era ng’ebiri mu materekero bwe biggwaawo ne bigula ebirala.

Ebikosa ebyo biyinza obutagenda wala singa abagaba ebintu baba n’ebimala mu materekero, basobola okufuna ebirala ebibiddira mu kifo awatali kutaataganyizibwa kwa maanyi, oba Jamieson Greer ne Dominic LeBlanc ne batuuka ku nteekateeka endala nga olunaku oluteekeddwawo terunnatuuka.

Singa ekyo tekibaawo, olutalo luno lujja kukwata ne ku kampuni ezitayogerwako mu kirangiriro: abagula n’abatunda ku mitendera gyonna egy’okutuusa ebintu ku katale ka Amerika bajja kukyusa mu bye basalawo okugula.

Mu mawulire amalala ge twakubako

Mu mawulire gaffe agafuluma ennaku nga bbiri emabega, twawandiika ku bibiina by’obulambuzi mu Amerika ebyagala abasulambuzi okuva e Kanada bakomyeewo, naye ng’olutalo lw’ebyobusuubuzi olukambwe lubizibuwaliza.

Amawulire ago gaakwata ku kaweefube w’okusikiriza abasulambuzi okuva e Kanada; gano gakwata ku kusuubula bintu. Ensonga ebigatta kwe kweyongera kw’obutakkaanya obukosa enkolagana esala ensalo. Kati waliwo n’obukwakkulizo obukugira obusuubuzi ddala, obujja okulaga oba olutalo luno lunaagenda mu maaso n’okukosa entambula n’ebyo abantu bye basalawo okugula.

Ani akosebwa, era atya?

• Abasuubuzi ba Kanada abafulumya bannamwenge, pikipiki n’ebiva mu mata: Mu wiiki ntono, ebintu byabwe ebizingirwa mu buwere bijja kugaanibwa okuyingira akatale ka Amerika. Bajja kuwalirizibwa okubinoonyeza obutale obulala, okuddamu okuteesa ku ndagaano oba okukendeeza ku bye basindika.
• Abayingiza ebintu, ababigaba n’ab’amaduuka mu Amerika: Enteekateeka zaabwe ez’okufuna ebintu zijja kutaataganyizibwa. Bayinza okwetaaga okwanguwa okunoonya ebirala ebibiddira mu kifo, naye ekyo tekitegeeza nti bajja kuba n’amaanyi agasingawo mu kuteesa.
• Abaleeta ebintu ebirala ebisobola okubiddira mu kifo okuva ebweru wa Kanada: Bayinza okuvuganya ku bakasitoma singa abagula basalawo okukyusa ebintu bye bagula mu kifo ky’okulekera awo okugula.
• Abasuubuzi ne kampuni z’ebyemmotoka mu Amerika ey’Obukiikakkono abakolagana ne Kanada: Boolekedde ekizibu ekirala mu kuteekateeka singa Amerika eyongeza omusolo ku mmotoka za Kanada okutuuka ku 50% nga Janwali 1.

Ebiyinza okubaawo

Ekisinga okusuubirwa: Singa obuwere butandika okukola nga Ssebutemba 29 era enteeseganya ne zitavaamu nteekateeka ndala, abafulumya ebintu n’ababigaba bajja kutandika okubisindika mu butale obulala n’okufuna ebika ebirala ebibiddira mu kifo mu wiiki eziddirira.

Kino kye tusinziirako kubanga ebiragiro bifulumiziddwa, so ng’abakungu bakyateesa era tebannalangirira nzikiriziganya. Obuwere bwe bunaagenda mu maaso, abasuubuzi ne balekera awo okutunda ebika bya Kanada ebimu era ne balangirira ebirala ebibiddira mu kifo, ekyo kijja kunyweza okusuubira kuno. Okuggyaawo obuwere oba okubukendeeza ennyo kijja kubujjulula.

Ebiyinza okutereera: Singa enteeseganya za Greer ne LeBlanc zivaamu endagaano nga Ssebutemba 29 tannatuuka, obukwakkulizo buyinza okukendeezebwa oba okuddizibwa ebirala mu kifo. Ekyo kiyinza okusobozesa engeri nnyingi ezibadde zikozesebwa okutuusa ebintu ku basuubuzi okusigalawo.

Singa White House ekyusa oba eyimiriza ekiragiro kyayo, ne Kanada n’ekyusa emisolo gye yassaawo ng’ewalana, ekyo kijja kulaga nti okukyusa engeri ebintu gye bituusibwamu ku katale kuyinza okuba okw’ekiseera obuseera.

Ebiyinza okwonooneka: Singa enjuyi zombi zigenda mu maaso n’okuwalana, enteeseganya ne ziremererwa era Amerika n’eyongeza omusolo ku mmotoka nga Janwali 1, kampuni ezikola ebintu mu Kanada, ezibigurayo oba ezibitundayo ziyinza okukyusa wa gye zikolera emirimu gyazo egisala ensalo.

Okwongera ebika ebirala ku bikugirwa, awamu n’okulangirira enkyukakyuka mu bifo ebintu gye bigulibwa oba gye bikolebwa, kijja kulaga nti olutalo luno terusigadde ku kutaataganya bintu ebimu byokka, wabula lufuuse ekizibu ekiyinza okumala ekiseera nga kikugira emirimu gy’obusuubuzi.

Eby’okugoberera ebiddako

• Oba White House eneessa mu nkola obuwere bwa Ssebutemba 29 nga tewali kikyusiddwa.
• Oba Greer ne LeBlanc banaalangirira ekkubo eddala erikwata ku buwere, ku misolo Kanada gye yassaawo ng’ewalana, oba ku byombi.
• Oba omusolo Amerika gw’etiisatiisa okussa ku mmotoka za Kanada gunaava ku 25% ne gutuuka ku 50% nga Janwali 1, 2027.