Ebisigalira by’essomero mu Iran biraga ebyava mu bulumbaganyi bwa Amerika obwatta abaana

Ebipya ebizuuliddwa

Okusinziira ku mawulire ga AP News, ebifaananyi ebipya ebyakubibwa nga 7 Ssebutemba biraga essomero lya Shajareh Tayyebeh eryazikirizibwa mu kibuga Minab ekya Iran. Amerika yalumba essomero lino okuva mu bbanga nga 28 Febwali.

AP egamba nti abaana nga 120 battibwa awamu n’omusomesa Nasim Neyestani. Ab’omu maka g’abafu bagenda mu bisigalira by’essomero ne ku ntaana okukungubaga, ate bannakyewa banoonya ebitabo by’abaana n’ebikozesebwa mu kukuba ebifaananyi mu bifunfugu. Omuwendo ogusembayo ogw’abantu abattibwa tegunnakakasibwa.

Lwaki kino kikulu

Essomero bwe lizikirizibwa, ekifiirwa tekikoma ku bulamu bw’abantu. Abaana bayinza n’okufiirwa we basomera, abasomesa we bakolera, n’amaka enteekateeka gye gagoberera buli lunaku. Entebe ezitaliimu muntu n’emmeeza ezisigadde mu lujjudde e Minab biraga bulungi engeri obulamu obwa bulijjo gye bwataataaganyizibwamu.

Mu ndowooza yaffe, eyesigamiziddwa ku biriwo naye nga si bikakafu, ebibiina ebirala bwe bitateekebwateekebwa mangu, abayizi abaasomeranga mu ssomero lino bayinza okusanga obuzibu mu kufuna okusoma okumpi n’ewaabwe mu wiiki ezijja. Ebisigalira kati abantu bye bagendamu okujjukira abafu biyinza okusigala nga tebiyinza kusomerwamu. Kino kiyinza okuleetera okusoma okugenda mu bifo ebirala okutuusa ng’essomero liddaabiriziddwa, lizimbiddwa buggya oba nga wafuniddwa ekifo ekirala.

Ekyafaayo ekifaananako n’ekino

Mu 2015, Amerika yalumba eddwaaliro ly’ekibiina Médecins Sans Frontières eryajjanjabanga abaalina ebisago eby’amaanyi e Kunduz mu Afghanistan, n’etta abakozi n’abalwadde, okusinziira ku byawandiikibwa mu Guardian.

Ebintu bino byombi birina kye bifaananya ekitegeerekeka obulungi: kigambibwa nti obulumbaganyi bwa Amerika obw’omu bbanga bwatta abantu ba bulijjo bangi mu kifo ekyali kibawa obuweereza mu kitundu kyabwe. Naye enjawulo wakati wabyo nayo nkulu. E Kunduz, ekyalumbibwa lyali ddwaaliro era ng’olutalo lugenda mu maaso. Amawulire agaavaayo oluvannyuma gaannyonnyola ensobi ezeekuusa ku kulonda eky’okulumba, empuliziganya n’ebyuma ebyakozesebwa. E Minab, tekinnakakasibwa kiki ekyaleetera essomero okulumbibwa oba engeri gye lyalondebwamu okulumbibwa.

Oluvannyuma lw’obulumbaganyi bw’e Kunduz, okunoonyereza kwa Amerika kwaviirako ab’eggye 12 okukangavvulwa mu nkola y’eggye, naye tewali yavunaanibwa musango gwa nnaggomola. MSF kye yasaba eky’okunoonyereza okwetongodde kyasigala nga tekinnasalibwawo, nga Guardian bwe yategeeza. Kino kiraga nti e Minab ekikulu eky’okugoberera kwe kulaba oba ennyonnyola yonna eneewaayo ku bulumbaganyi eneetegeeza engeri essomero gye lyatuuka okulumbibwa, n’enkyukakyuka ezigenda okukolebwa mu nkola eziziyiza ebintu ng’ebyo okubaawo.

Engeri ebizibu gye biyinza okugaziwamu

Essomero eryayonoonebwa bwe liba nga lyali lisomesa abaana abakyetaaga ebibiina ebiri okumpi, okuzikirizibwa kwalyo kuyinza okuwaliriza okusomera mu bifo eby’ekiseera oba okulwisa okudda mu masomo aga bulijjo. Obuzibu obwo buyinza okukendeera singa ab’obuyinza oba ebibiina by’omu kitundu biggulawo ebibiina ebirala, oba singa okuddaabiriza n’okuzimba buggya bitandika mangu.

Abo abakoseddwa n’ebiyinza okubatuukako

• Amaka agaafiirwa abaana n’abasomesa gali mu nnaku eyatandika amangu era ekyagenda mu maaso. Ebisigalira by’essomero n’ekitundu ky’amalaalo awaaziikibwa abafu bye bifo ebikulu gye bakungubagira.
• Abaana abaasomeranga mu ssomero lino bayinza obutafuna we basomera mu kitundu kyabwe mu wiiki ezijja singa tewaggulwawo bifo birala ebibasobola.
• Ab’obuyinza ku by’enjigiriza e Minab bayinza okwetaaga okussa amaanyi mu kuteekawo ebibiina eby’ekiseera, okuzzaawo ebyayonoonebwa oba okuzimba buggya.
• Bannakyewa bakuuma ebintu ebisigaddewo era balabirira ekifo eky’okujjukiriramu abafu. Emirimu gino gyetaagisa olw’okuzikirizibwa kw’essomero.

Ebiyinza okuddako

Ekisinga okusuubirwa: Singa ekifo tekizzibwa mu mbeera ya kukozesebwa, kisoboka okusigala nga abantu bakigenderamu okujjukira abafu n’okunoonya ebisigadde mu bifunfugu okumala wiiki oba emyezi, nga okusoma kugenda mu maaso walala. Abantu okweyongera okukyalawo, okunoonya mu bifunfugu n’ebibiina obutaggulwawo nate byandiwagidde ekisuubirwa kino.

Ebintu bwe birongoooka: Singa ab’obuyinza mu kitundu, ebibiina by’abatuuze oba abagaba obuyambi bafuna ebibiina ebisobola okukozesebwa oba ebyetaagisa okuzimba buggya, okusoma okwa bulijjo kuyinza okuddamu mu kifo ekirala mu myezi mukaaga okutuuka ku 12. Ekifo ky’essomero ekigguddwawo, obujulizi obulaga nti okuzimba kugenda mu maaso oba ebyuma ebikozesebwa mu kusomesa ebisenguddwa byandiraze nti waliwo ekikolebwa.

Ebintu bwe byeyongera okuzibuwala: Singa tewafunibwa bifo birala ebisobola okusomesa abaana era ng’omuwendo gw’abattibwa tegunnakakasibwa, okusoma okuyingirirwa awamu n’okukungaana okujjukira abafu n’okunoonya ebisigadde mu bifunfugu biyinza okumala emyezi. Okunoonya mu bifunfugu okweyongera nga tewali bibiina birala oba kuzimba buggya kyandiraze nti ebintu byolekedde awo.

Eby’okugoberera ebiddako

• Okukakasa mu bujjuvu abantu abattibwa mu bulumbaganyi obwa nga 28 Febwali.
• Okufuna ekifo eky’ekiseera eky’okusomeramu, amasomo okuddamu walala, oba okulaba nga Shajareh Tayyebeh liddaabirizibwa era lizimbibwa buggya.
• Ennyonnyola entongole okuva mu b’obuyinza ba Amerika oba aba Iran abakwatibwako, ku mulimu ogwali gukolebwa, engeri eky’okulumba gye kyalondebwamu oba ani avunaanyizibwa ku bulumbaganyi.