Nepal ekyanoonya abantu mu mikutu gy’amasannyalaze g’amazzi, nga wayise wiiki bbiri bukya amataba gatta abantu

Ebipya

Okusinziira ku mawulire ga France 24, Nepal ekyanoonya abantu mu mikutu egy’omu ttaka ku bifo ebikola amasannyalaze g’amazzi ebya Trishuli 3A, Trishuli 3B ne Chilime. Kati wayise wiiki bbiri bukya amazzi, ettosi n’ebintu ebirala ebyakuluggusibwa bijja n’amaanyi nga 26 Agusito. Kino kyava ku kubumbulukuka kw’olusozi oluliko omuzira okumpi n’ensalo ya China ne Nepal.

Abantu abasoba mu 1,410 bafudde mu Nepal ne China. Abalala 5,651 babuze. Nepal ezudde emirambo 1,367, ate abantu 5,132 bakyali ku lukalala lw’ababula. China egamba nti abantu 43 baafudde ate 519 babuze.

Abantu 3 be baakaggibwa mu mikutu nga balamu. Bannansi ba Nepal babiri baataasibwa ku Lwokutaano. Omusajja Omuchina n’ataasibwa ku Lwomukaaga. Mu bakyabuze mulimu ebikumi by’abakozi b’ebifo ebikola amasannyalaze g’amazzi n’abagwira.

Poliisi ya Nepal egaziyizza okunoonya abantu mu bitundu ebiriraanye omugga Bhotekoshi. Ekozesa n’ennyonyi ezitaliimu bagoba. Abantu enkumi n’enkumi abaava mu maka gaabwe bakyali mu nkambi. Ekibiina Save the Children kigamba nti abaana abawera okutuuka ku 540 baayawukana ne bazadde baabwe.

Lwaki kino kikulu

Emikutu gino si bifo byokka abantu gye bayinza okuba nga bakyaggalidde. Okugituukamu n’okugikebera kye kisinga okusiba emirimu emirala egy’okuzzaawo embeera oluvannyuma lw’akabenje kano. Okutaasa abantu kulina okusooka. Naye kuyinza okulwisa okukebera n’okuddamu okutandika ebifo ebikulu mu kukola amasannyalaze ga Nepal.

N’olwekyo, waliwo emirimu ebiri egy’amangu egirina okugenda awamu. Mu nkambi, abantu beetaaga obukuumi n’okunoonyeza abawukanye ab’omu maka gaabwe. Kino kyetaagisa nnyo eri abaana abaayawukana ne bazadde baabwe. Kikwata ne ku bakazi n’abantu ab’omu bibinja ebitono mu bungi. Poliisi egamba nti bano bayinza okuba mu kabi akasingako ak’okuyisibwa obubi.

Mu bitundu ebiriraanye omugga, embeera ebifo ebikola amasannyalaze g’amazzi gye birisangibwamu eriyamba okulaga obanga akabenje akasse abantu kanaaleetawo n’ebbula ly’amasannyalaze erimala ebbanga eddene. Embeera eyo erikwata ne ku mirimu gy’enfuna egy’omu kitundu.

Ekituufu ekyaleetera olusozi oluliko omuzira okubumbulukuka tekinnategeerekeka. Naye ekibuuzo ekiriwo kati kiri ku bantu abayinza okuba nga bakyali balamu mu mikutu. Okuva ku Lwomukaaga, tewali muntu mulala akakasiddwa mu butongole nti aggyiddwayo nga mulamu.

Engeri ebizibu gye biyinza okugaziwaamu

Singa emirimu gy’okutuuka ku bantu abanoonyezebwa oba okwonooneka kw’ebifo biremesa Trishuli 3A, Trishuli 3B ne Chilime okukola nga bwe kyategekebwa, obusobozi bw’okukola amasannyalaze g’amazzi buyinza okukendeera. Abakozesa amasannyalaze ne bizinensi bayinza okwongera okwesigama ku masannyalaze agava mu ngeri endala oba agagulibwa ebweru w’eggwanga. Era kiyinza okwetaagisa okukendeeza ku masannyalaze agakozesebwa okutuusa ebifo ebyo lwe biddamu okukola.

Ebyo bisoboka singa obukwakkulizo obwo butuukirira; si bya kubaawo mu buli mbeera. Omukisa gw’okubaawo gukendeera singa okukebera kulaga nti ebyonoonese ebitangira emirimu bitono. Gukendeera ne singa okutaasa abantu kuggwa nga tekutaataaganyizza kuzzaawo mirimu, oba amasannyalaze agava awalala ne gasobola okusasulira ebbula.

Ebirina okutunuulirwa bye bivudde mu kukebera emikutu, ennaku ezitegekeddwa okuddamu okukola n’amasannyalaze agayinza okukolebwa. Amasannyalaze agagulibwa ebweru n’enteekateeka zonna ez’amangu ez’okugafuna nabyo bikulu.

Abakosebwa n’engeri gye bakosebwaamu

• Amaka agaava mu byalo byago: gali mu kabi okumala wiiki eziwerako. Abantu enkumi n’enkumi bali mu nkambi. Okufuna aw’okusula, obukuumi n’okubudaabudibwa kwesigamye ku mirimu gy’obuyambi.
• Abaana abaayawukana ne bazadde: bali mu kabi okumala wiiki eziwerako. Kigambibwa nti abaana abawera okutuuka ku 540 baayawukana ne bazadde baabwe. Okumanya abaana bano be baani, okunoonya ab’omu maka gaabwe n’okubakuuma birina okukulembera emirimu gy’obuyambi.
• Abakozi n’abaddukanya ebifo ebikola amasannyalaze g’amazzi: mu nnaku eziddako, waliwo essuubi n’obuzibu. Okunoonya kukyayinza okutaasa obulamu. Naye era kulwisa okukebera mu bujjuvu embeera y’emirimu n’okuzzaawo ebifo bino ebisatu.
• Ab’obuyinza abavunaanyizibwa ku kuddamu okuzimba: boolekedde obuzibu obuyinza okumala ebbanga eddene. Nepal egamba nti okuddamu okuzimba kuyinza okwetaagisa obuwumbi bwa ddoola. Enkambi gye zikoma okumala ebbanga n’ebizimbe n’emiyungiro gye bikoma obutakola, enteekateeka z’okuzzaawo embeera gye zikoma okuvuganya n’ebyetaago ebirala ku budde n’ebyokukozesa ebitono ebiriwo.

Ebiyinza okubaawo

Bwe tulaba ebiyinza okuddirira, nga twesigama ku biriwo naye nga tebinnakakasibwa:

Ekisinga okusuubirwa

Singa tewaba balala bazuulibwa ne kikakasibwa nti balamu, mu wiiki ezijja emirimu giyinza okuva ku kutaasa abantu ne gisinga kussa maanyi ku kuzuula emirambo, okukuuma abali mu nkambi n’okuteekateeka okuddamu okuzimba. Kino kye kisinga okusuubirwa kubanga okuva ku Lwomukaaga tewali muntu mulala akakasiddwa mu butongole nti azuuliddwa nga mulamu.

Mu mbeera eyo, abaddukanya ebifo ebikola amasannyalaze g’amazzi bandivudde ku mirimu egy’amangu egy’okusobozesa abataasa okuyingira. Bandizze ku kwekenneenya ebyonoonese n’okuteekawo enteekateeka z’okubizzaawo. Kino kiyinza okukwata ku masannyalaze agafunibwa mu myezi 6 okutuuka ku 12 egiddako.

Ebisobola okulaga nti eno y’engeri ebintu gye bigenda okutambula mulimu ab’obuyinza okutegeeza ku kuzuula emirambo mu kifo ky’okutaasa abalamu. Ebirala bye bifo ebikola amasannyalaze okufulumya ebivudde mu kwekenneenya ebyonoonese oba enteekateeka z’okuddamu okukola. Emirimu gy’okukuuma abali mu nkambi n’okugatta ab’omu maka agaayawukana okugenda mu maaso nakyo kiwagira okusuubira kuno.

Naye kino tekiba kya kusuubirwa nnyo singa abataasa bazuula abantu abalala nga balamu. Bwe kityo ne singa ebifo byonna biddamu okukola mu bujjuvu amangu, oba amaka agaava gye gaali ne gasobola okuva mu nkambi mangu awatali kabi.

Ebintu bwe bitereera amangu

Singa abataasa basobola okuyingira awatali kabi oba ne bazuula abalala nga balamu, abakozi n’ebikozesebwa mu kunoonya bayinza okusindikibwa ku mirimu emirala amangu. Singa bayinginiya basobola okuggyawo ebizibye ebifo bino amangu, obusobozi bwabyo obw’okukola amasannyalaze buyinza okuzzibwawo nga abakozi n’abakozesa amasannyalaze tebataataaganyiziddwa nnyo. Emirimu gy’okugatta amaka era giyinza okukendeeza ku bbanga abaana lye bamala nga baawukanye ne bazadde baabwe.

Essuubi lino lyeyongera singa wabaawo okukakasa mu butongole nti abantu abalala bataasiddwa. Ebimanyiso ebirala bye kusobola okuyingira mu mikutu awatali kabi, emirimu emikulu egy’okuzzaawo ebifo okukolebwa mu bbanga ettono n’omuwendo gw’abaana abaawukanye ne bazadde okukendeera.

Essuubi lino likendeera singa abakozi tebasobola kuyingira awatali kabi. Bwe kityo ne singa okukebera kulaga okwonooneka okw’amaanyi, oba omuwendo gw’abali mu nkambi n’ogw’abategeezebwa nti baawukanye n’ab’omu maka gaabwe ne gyeyongera.

Ebintu bwe byeyongera okwonooneka

Singa tewazuulibwa balala nga balamu, ate emikutu oba ebitundu ebiriraanye omugga nga byonoonese nnyo, amaka gayinza okumala ebbanga eddene nga geesigamye ku nkambi. Okulwawo okuzzaawo ebifo ebikola amasannyalaze g’amazzi kuyinza okulwisa emirimu gy’enfuna mu kitundu. Era kuyinza okwongera ebyetaago ku by’okukozesa ebyategekeddwa okuddamu okuzimba. Kino kisinga kubaawo singa amayumba ag’okudda mu n’obusobozi obulala obw’okukola amasannyalaze tebifunibwa.

Embeera eno esinga okuba ey’okusuubirwa singa ab’obuyinza bongera ebbanga enkambi lye zinaamala nga zikola oba ne bategeeza nti ebyetaago by’obukuumi byeyongera. Bwe kityo ne singa ebifo ebikola amasannyalaze byongezaayo okuzzaawo emirimu oba ne bisangamu okwonooneka okw’amaanyi. Nepal okulangirira enteekateeka ez’amangu ez’amasannyalaze oba okwongera ku byetaagisa okuddamu okuzimba nabyo byandilaze nti ebintu byolekedde eno.

Omukisa gw’embeera eno okukula gukendeera singa abantu badda mu mayumba agawangaala awatali kabi. Gukendeera ne singa okukebera kulaga nti okwonooneka kutono, oba amasannyalaze agava awalala ne gamala okuziyiza ebbula.

Eby’okugoberera ebiddako

• Obanga eggye lya Nepal oba ekitongole ekivunaanyizibwa ku bibamba kinaakakasa nti waliwo omulala aggyiddwa mu mikutu nga mulamu, oba kirangirire mu butongole nti okunoonya abalamu kukomye.
• Ebinaava mu kukebera Trishuli 3A, Trishuli 3B ne Chilime, n’enteekateeka z’ebiseera eby’okuddamu okukola.
• Amawulire agakakasiddwa okuva mu Save the Children oba mu b’obuyinza abavunaanyizibwa ku buyambi. Gano gakwatibwe ku kugatta amaka, emiwendo emiggya egy’abaana abaawukanye ne bazadde oba okugaziya emirimu gy’okunoonya ab’omu maka gaabwe.
• Okwekenneenya okwonooneka Nepal kw’erifulumya mu butongole, n’enteekateeka y’okuddamu okuzimba eraga ensaasaanya.