Okukendeeza obuyambi kuteeka ebifo 36 eby’obujjanjabi mu Sudan mu kabi k’okuggalwa

Kiki ekikyuse?

Ebifo 36 ebiragirwamu obujjanjabi mu Sudan, ebiwagirwa ekitongole kya International Rescue Committee (IRC), bisuubirwa okuggalwa omwaka guno olw’okukendeeza ku buyambi mu nsi yonna. Kino kyandirese abantu ababalirirwamu 473,700 nga tebakyafuna buweereza bwa bulamu obwetaagisa, nga Associated Press bw’etegeeza.

Ebimu ku bifo bino bifunye ensimbi ez’okubiyimirizaawo okumala akaseera, naye zisuubirwa okubituusa ku nkomerero ya Ssebutemba yokka.

Lwaki kino kikulu?

Okuggalwa kw’ebifo bino kwongera obuzibu ku buweereza bw’ebyobulamu obwayonooneka ennyo okuva olutalo wakati w’eggye lya Sudan n’eggye lya Rapid Support Forces, eritali lya gavumenti, lwe lwatandika mu Apuli 2023.

We gwatuukira Ssebutemba 2024, ekitongole ky’ensi yonna eky’ebyobulamu ekya World Health Organization kyali kitegeezezza nti ebifo by’obujjanjabi ebiwera 70–80% mu bitundu ebyakosebwa ennyo byali biggale oba nga bikyakola katono nnyo. Abalwadde abataakyasobola kujjanjabirwa kumpi ne we babeera bayinza okwetaaga okutambula engendo ez’ebbeeyi era ez’akabi nga banoonya obujjanjabi. AP News

Ekitongole ky’abasawo ekya Doctors Without Borders, ekimanyiddwa nga MSF, kigamba nti endwadde ez’amaanyi zaatandika dda okubalukawo. Kyategeezezza nti okusaasaana kw’olukonvuba mu Darfur kutuuse ku ddaala ery’amaanyi, era nti abalwadde b’olukonvuba nga 75% baali tebagemeberwa. Kolera n’omusujja gw’ensiri nabyo bibalukawo mu Sudan. Kyokka tekinnategeerekeka bulungi okuggalwa kw’ebifo by’obujjanjabi bwe kunaayongera ku kusaasaana kw’endwadde zino. AP News

Ebizibu biyinza bitya okutuuka ne ku balala?

Singa abalwadde basobola okutuuka ku bifo ebirala eby’obujjanjabi, mu bbanga lya wiiki ntono okuggalwa kuno kuyinza okuleetera abalwadde abasingawo okugenda mu bifo ebitono ebisigadde bikola. Ebifo ebyo biyinza okufuna abalwadde abangi nga bwe bikyalina obuzibu bw’ebbula ly’eddagala, abakozi n’obujjanjabi bw’obulwadde obuva ku ndya embi.

Okufuna ensimbi ezidda mu kifo ky’ezikendeezeddwa, okwongerayo obuyambi obw’akaseera, okuddamu okufuna ebikozesebwa oba okutumbula obukuumi bw’engendo biyinza okukomya ebizibu bino okweyongera.

Okwekenneenya ebiyinza okuvaamu

Abatuuze abafuna obujjanjabi mu bifo ebigenda okuggalwa boolekedde okufiirwa amangu obuweereza obwetaagisa n’okutawaana ennyo mu ntambula nga banoonya obujjanjabi. Abakozi b’ebyobulamu bayinza okufiirwa emirimu ng’ebifo biggalwa, ne kikendeeza mu nnaku ntono ku busobozi bw’okujjanjaba abantu mu bitundu ebyo.

Ebifo ebisigadde bikola biyinza okwetaagibwa okujjanjaba abantu abasingawo, naddala mu bitundu omubalukawo endwadde. Biyinza okuzitoowererwa okuggyako nga bisobola okusigaza abakozi, eddagala n’ekifo ekimala okwaniriza abalwadde abo.

Ebiyinza okubaawo

Bino bye tusuubira nga twesigama ku biriwo, naye tebinnakakasibwa:

Ekisinga okusuubirwa: Singa ensimbi ezidda mu kifo ky’ezibaddewo tezifunibwa ng’obuyambi obw’akaseera tebunnaggwaako, abalwadde abasingawo bajja kunoonya obujjanjabi mu bifo ebisigadde bikola okutuusa ku nkomerero ya Ssebutemba. Kino kijja kwongera abantu mu bifo ebikyali n’abakozi n’ebikozesebwa.

Kino kye tusinga okusuubira kubanga enteekateeka z’okuggalawo zaakoleddwa dda, ate obuyambi obw’akaseera bwa bbanga ttono. Okweyongera kw’abalwadde, okukoma ku buweereza obusobola okuweebwa n’ebbula ly’eddagala erigenda mu maaso byandiyongedde okulaga nti kino kye kigenda okubaawo. Okwongerayo ensimbi oba okuzzaawo obuweereza byandikikendeezezzaako emikisa.

Ebintu bwe bitereera: Singa abagabi oba ebibiina by’obuyambi bafuna ensimbi n’ebikozesebwa ng’obuyambi obw’akaseera tebunnaggwaako, ebimu ku bifo ebiri mu kabi k’okuggalwa biyinza okusigala nga bikola ne Ssebutemba bw’anaaba aweddeko.

Kino kyandisobozesezza abantu okusigala nga bafunira obujjanjabi, okugemebwa n’obujjanjabi bw’obulwadde obuva ku ndya embi mu bitundu byabwe, ne kikendeeza ku mugugu gw’ebifo ebirala. Okwongerayo ensimbi, ebifo okusigala nga bikola oluvannyuma lwa Ssebutemba n’okuddamu okufuna ebikozesebwa byandiraze nti ebintu bigenda bitereera bwe bityo.

Ebintu bwe byongera okwonooneka: Singa ensimbi z’obuyambi zeeyongera okukendeezebwa, ng’entambula ekyali ya kabi oba ng’abantu tebasobola kugisasulira era ng’endwadde zeeyongera okubalukawo, ebifo ebisigadde bikola biyinza okukendeeza ku buweereza mu bbanga eriva ku wiiki eziddako okutuuka ku myezi 6–12. Kino kyandirese abalwadde abasingawo nga tebafuna bujjanjabi mu budde.

Okuggalwa kw’ebifo ebirala, okweyongera kw’abalwadde b’endwadde ezibaaluseewo n’obujulizi obulaga nti abalwadde tebasobola kutuuka awajjanjabirwa byandiyongedde okulaga nti ebintu byonooneka bwe bityo. Ebifo by’obujjanjabi okuddamu okusobola okukola n’abantu abasingawo okusobola okugemebwa oba okufuna obujjanjabi byandikikendeezezzaako emikisa.

Eby’okugoberera mu maaso

Tugenda kugoberera oba ebifo ebiwagirwa IRC binaaggalwa oba binaafuna ensimbi ezibituusa emitala wa Ssebutemba; oba abagabi n’ebibiina by’obuyambi banaafuna ensimbi ezidda mu kifo ky’ezikendeezeddwa mu by’obulamu, awamu n’eddagala; era oba abawa obujjanjabi banaategeeza nti obusobozi bwabwe bweyongedde oba bukendedde mu kujjanjaba olukonvuba, kolera, omusujja gw’ensiri n’obulwadde obuva ku ndya embi, awamu n’okugema.