Tanzania ekubiriza yunivasite okukulembeza omutindo gw’ebyenjigiriza ku bungi bw’abayizi

Kiki ekikyuse?

Gavumenti ya Tanzania egambye yunivasite okuyingiza abayizi be zisobola okusomesa obulungi n’okuwa obuyambi obwetaagisa. Ezikubirizza obutongera ku bungi bw’abayizi singa ekyo kiba kikendeeza ku mutindo gw’ebyenjigiriza. Bino biri mu lipoota ya The Citizen Tanzania.

Ensonga eno yakkiriziganyizibwako mu lukiiko olwatuula e Dodoma nga 5 Ssebutemba. Lwetabwamu minisita w’ebyenjigiriza, Prof Adolf Mkenda, akakiiko akavunaanyizibwa ku yunivasite mu Tanzania aka Tanzania Commission for Universities (TCU), abakulu ba yunivasite ne bassentebe b’enkiiko zaazo. Bakkiriziganya nti buli yunivasite erina okuvunaanyizibwa ku mutindo gw’ebyenjigiriza byayo. Omutindo ogwo gulina okugeraageranyizibwa n’ogw’ensi yonna. Yunivasite bbiri tezaaliwo. Minisitule etegeka okwogera nazo ng’olukiiko oluddako terunnatuula.

Lwaki kino kikulu?

Okuba n’abayizi abangi tekitegeeza nti yunivasite erina obusobozi obubasomesa bonna obulungi. Abasomesa balina omuwendo gw’abayizi be basobola okukolako. Ebibiina n’ebisenge mwe bakolera okugezesa kwa ssaayansi nabyo birina ekkomo. Bwe kityo bwe kiri ne ku kulungamya abayizi mu misomo gyabwe, okubawa obuyambi n’okukebera bye bayize.

Okwongera abayizi nga tewali kyongeddwa ku basomesa, bikozesebwa n’obuyambi tekuleeta birungi bisingawo. Kireetera abayizi okumala ebbanga eddene nga balindirira okuweebwa ebyetaago byabwe.

Abakola ttiimu z’abakozi oba abanoonya abantu abalina obukugu bayinza okutandika okufuna amakulu agasingawo mu ddiguli omuntu gy’alina. Singa yunivasite ziba zirina okunnyonnyola n’okukakasa omutindo gw’ebyenjigiriza bye ziwa abayizi oluvannyuma lw’okubayingiza, enjawulo wakati waazo eyinza okwongera okuba enkulu mu kulonda abakozi. Ekyo kyandiganyudde yunivasite eziteeka ssente n’amaanyi mu kusomesa n’okuyamba abayizi. Kyandifuula n’enkola y’okukula nga beesigamye ku kwongera abayizi yokka enzibu okweyambisa.

Mu kutunuulira ebiyinza okuddako, tuteebereza nga tusinziira ku biriwo nti ekiragiro kino kiyinza okutandika okukoma ku bungi bw’abayizi abayingizibwa mu kiseera ekiddako eky’okuyingiza abayizi. Singa kiba bwe kityo, ebifo biyinza okukendeera mu yunivasite ezirina abayizi abasukka ku busobozi bwazo obw’okusomesa. Oluvannyuma, abakozesa bayinza okufuna ensonga ezisingawo ezibaleetera okubuuliriza ku bukugu obuli emabega w’obuyigirize omuntu bw’alina.

Ebiyinza okuvaamu

Yunivasite ze zirina okusooka okusalawo ku kwongera abayizi n’okukuuma omutindo. Okuyingiza abayizi okusinziira ku busobozi bw’okubasomesa kuyinza okukendeeza ku misinde omuwendo gwabwe kwe gweyongera. Naye mu myezi 6 okutuuka ku 12 egiddako, yunivasite ezisobola okukakasa nti zisomesa bulungi era ziyamba abayizi ziyinza okuvuganya obulungi nga zeesigamye ku mutindo.

Ku bayizi, ebivaamu biyinza okuba ebirungi n’ebizibu. Singa yunivasite ezirina ebyokukozesa ebitamala zikendeeza ku bayizi be ziyingiza, kiyinza okukaluba okufuna ekifo mu zimu ku zo. Kyokka abayizi abamaze okuyingira bayinza okusomesebwa n’okuyambibwa obulungi, ng’obwetaavu ku basomesa n’obuyambi bukendedde. Emiganyulo gino giyinza obutavaamu singa yunivasite zikendeeza ku bayizi be ziyingiza naye ne zitayongera ku byetaago ebyali bitamala okuva ku ntandikwa.

Abakozesa bayinza okulaba enkyukakyuka zino oluvannyuma. Singa omutindo gwa yunivasite gusobola okumanyibwa n’okugeraageranyizibwa, obusobozi bw’abatikkirwa buyinza okweyongera okuyamba mu kusalawo ani aweebwa omulimu mu biseera eby’omu maaso. Ekyo kisinziira ku yunivasite okussa bye zakkiriziganyizzaako mu nkola yaazo ey’okusomesa. Okubiwandiika obulungi mu butabo obwanjulira abayizi amasomo tekyandimaze.

Ebiyinza okubaawo

Ekisinga okusuubirwa: Singa minisitule, TCU ne yunivasite beeyongera okukolagana nga bwe bakkiriziganya, nga mw’otwalidde ne yunivasite ebbiri ezaasubwa olukiiko, yunivasite zanditandise okwetegereza omuwendo gw’abayizi be ziyingiza mu kiseera ekiddako eky’okuyingiza abayizi. Zandigugeraageranyizza n’obusobozi bwazo obw’okusomesa n’okuyamba abayizi.

Ekisuubirwa kwe kwongera obwegendereza mu kuteekateeka okuyingiza abayizi mu myezi 12 egiddako. Yunivasite zandyeyongedde n’okweyambisa omutindo gw’ebyenjigiriza mu kuvuganya. Ekisuubirwa kino kyeyongera amaanyi singa yunivasite zitegeeza abantu enteekateeka zaazo ezikwataganya omuwendo gw’abayingizibwa n’obusobozi bwazo. Bwe kityo bwe kiba singa zissa essira ku kusomesa oba okuyamba abayizi nga zisalawo ku bayingizibwa. Kyokka kino tekiba na musingi gwa maanyi singa omuwendo gw’abayizi gweyongera nga tewali nkolagana erabika n’obusobozi bw’okubasomesa.

Ebiyinza okuvaamu ebisingako obulungi: Singa yunivasite ziba n’abasomesa, ebyokukozesa n’obuyambi ebimala okusomesa omuwendo gw’abayizi be ziyingiza, ziyinza okwettanirwa abanoonya ebifo n’abakozesa. Kino kiyinza okubaawo mu myezi 6 okutuuka ku 12 egiddako n’oluvannyuma lwagyo. Okuvuganya kwanditandise okusinziira, waakiri mu kitundu, ku ebyo abayizi bye bakakasa okufuna mu yunivasite, okusinga ku bungi bw’esobola okuyingiza.

Kino kyeyongera okuba ekisuubirwa singa yunivasite zivuganya mu lujjudde nga ziraga ebipimo by’omutindo gwazo. Bwe kityo bwe kiba singa abakozesa baawula yunivasite okusinziira ku mutindo gw’abatikkirwa baazo. Kyokka ekisuubirwa kino kikendeera singa ebyogerwa ku mutindo tebikyusa ngeri bantu gye balondamu yunivasite oba abakozi.

Ebiyinza okuvaamu ebizibu: Singa yunivasite zissa ekiragiro mu nkola mu ngeri ezitafaanagana, oba nga tezirina byetaagisa okuyamba abayizi ate nga abanoonya ebifo beeyongera, ezimu ziyinza okukendeeza ku bayizi be ziyingiza. Ziyinza okukikola nga tewali nnongoosereza eyenkanankana nakyo mu kusomesa n’okuyamba abayizi. Ekyo kyandikaluubirizza okuyingira yunivasite mu kiseera ekiddako eky’okuyingiza abayizi. Era kiyinza okuvaako obutakkaanya ku kusalawo ani ayingira.

Ebizeemu bino biba tebikyasuubirwa nnyo singa yunivasite zisobola okukuuma ebifo nga bwe biraga nti zirina obusobozi obumala. Kino era kyetaagisa okukwataganya ennongoosereza mu mutindo n’enteekateeka z’okuyingiza abayizi.

Eby’okugoberera

• Obanga minisitule eneeyogerako ne yunivasite ebbiri ezaasubwa olukiiko lwa nga 5 Ssebutemba ng’olukiiko olw’awamu oluddako terunnatuula.
• Obanga yunivasite oba TCU binaalaga engeri entongole omuwendo gw’abayizi abayingizibwa gye gunaasinziira ku busobozi bw’okusomesa n’okuyamba abayizi mu kiseera ekiddako eky’okuyingiza abayizi.
• Obanga yunivasite n’abakozesa banaatandika okwawulira mu lujjudde yunivasite okusinziira ku mutindo gw’ebyenjigiriza oba ogw’abatikkirwa, mu kifo ky’okukulembeza obungi bw’abayizi ng’ekipimo ky’okuvuganya.