Omubaka Lucy Stephenson aggyeeyo ekiteeso ky’okukendeeza omusolo ku mafuta mu Jersey ne penni 10

Ekikyuse

Omubaka Lucy Stephenson aggyeeyo ekiteeso kye eky’okukendeeza omusolo ku petulooli ne dizero mu Jersey ne penni 10 ku buli liita okuva nga 1 Okitobba okutuuka nga 31 Desemba, nga bwe kiri mu mawulire ga BBC News.

Omusolo oguliwo kati guli ku penni nga 65 ku liita. Stephenson yaggyeeyo ekiteeso oluvannyuma lw’okwogerezeganya ne Minisita w’Ebyensimbi Alan Maclean. Yagambye nti baali bazudde “engeri gye bayinza okugenda mu maaso esobola okukolebwa”, kyokka tewannaba kunnyonnyolwa nteekateeka egenda kukidda mu bigere.

Embalirira ya Jersey esuubirwa okwanjulwa ng’omwezi gwa Ssebutemba gunaatera okuggwaako, era eteeseebweko mu Desemba.

Lwaki kino kikulu

Abantu n’abasuubuzi tebakyayinza kutegekera nsaasaanya yaabwe nga basuubira okukekkereza penni 10 ku buli liita nga bwe kyali kisuubiziddwa. Kino kikwata ku mbalirira zaabwe ez’emyezi egy’omwaka egyo, ebisale by’okutuusa ebintu n’enteekateeka z’ensaasaanya y’amaka.

Okukendeeza omusolo ku mafuta agagulibwa ku masundiro tekulondamu ani asinga okwetaaga obuyambi, naye kusobola okuyamba amangu: kuganyula buli muntu agula amafuta g’ebidduka. Enteekateeka eyinza okukidda mu bigere yandibadde egenderera abantu abamu, naye olwo kyandibadde kikulu nnyo okumanya b’egenda okutuukako, ddi lw’egenda okutandika n’ebisaanyizo ebyetaagisa okugiganyulwamu.

Mu kulaba kwaffe, nga kuno kuteebereza kwesigamye ku biriwo, baminisita basinga kuba bayinza okukozesa embalirira okuteekawo obuyambi obulala obw’okugumira obulamu obweyongedde okugoba ku ssente, okusinga okuzzaawo okukendeeza omusolo kuno kwennyini okw’emyezi esatu. Singa bwe kiba, emiwendo gy’amafuta gijja kusinga kusalibwawo basuubuzi bagwo n’enkyukakyuka mu katale k’amafuta okutwalira awamu, ate obuyambi bwa gavumenti buyinza okutuuka ku bantu abatono abalondeddwamu.

Ekyaliwo ekifaananako n’ekiteeso kino

Mu Maaki 2022, Bungereza yatandika okukendeeza omusolo ku mafuta ne penni 5 ku buli liita ya petulooli ne dizero okumala emyezi 12, mu kiseera ng’emiwendo ku masundiro gyali waggulu nnyo.

Enteekateeka zombi zaali zigenderera okukendeeza ku nsaasaanya y’okukozesa ebidduka, nga zikendeeza omusolo ku buli liita okumala ekiseera ekigere. Kino kyaliwo ng’embeera y’ebyobufuzi n’obukuubagano wakati w’amawanga bireese okulinnyuka okw’amaanyi mu miwendo gy’amafuta.

Naye enjawulo wakati waazo nayo nkulu. Ekiteeso kya Jersey eky’okukendeeza omusolo ne penni 10 kyali kya myezi esatu, era kyaggyibwayo nga tekinnatandika kukola. Enteekateeka ya Bungereza yo yateekebwa mu nkola mu ggwanga lyonna okumala omwaka, mu katale akanene okusingawo, nga n’engeri abasuubuzi gye bavuganyamu n’amafuta gye gabatuukako ya njawulo.

CMA yazuula nti emiwendo gyakka amangu, naye nga tegikkidde ku kigero kye kimu wonna. Oluvannyuma gyaddamu okulinnya ng’amafuta agatannalongoosebwa geeyongedde ebbeeyi, era ng’enjawulo wakati w’ebbeeyi yaago n’ey’amafuta agalongoosebbwa egaziye. Omwezi gwa Juuni we gwali gunaatera okuggwaako, omusolo gwa VAT ogwali gweyongedde olw’emiwendo gy’amafuta okulinnya gwali gumaze okumalawo ekitundu kinene ku ssente abantu ze bandikekkerezza olw’okukendeeza omusolo ku mafuta.

Okwekenneenya kwa CMA ku mafuta g’ebidduka kulaga nti ekikulu si kumanya kyokka oba omusolo gukendeezeddwa. Kikulu n’okulaba oba okukendeeza okwo kutuuka ku miwendo gy’oku masundiro ng’ensaasaanya ey’okufuna amafuta eneeyongedde tennamalawo kye kwandikekkerezza omuguzi.

Engeri ebiva mu kino gye biyinza okutuuka ku balala

Nga tewali kukendeeza musolo kuteekeddwa mu nkola, abasuubuzi b’amafuta tebalina penni 10 za musolo eziggyiddwako ze bayinza okukendeeza ku miwendo mu kiseera ekyali kitegekeddwa okuva mu Okitobba okutuuka mu Desemba. Abakozesa amafuta g’ebidduka tebajja kufuna kukendeezebwa ku nsaasaanya yaabwe mu ngeri eyo nga bwe kyali kitegekeddwa.

Ku bizinensi ezisaasaanya ssente okusinziira ku ngeri gye zikozesaamu ebidduka, ekiddirira kyeyoleka. Ssente ze zisasulira amafuta bwe zitakendeera, ziba n’omwagaanya mutono okukendeeza ebisale ebikwata ku ntambula oba okukuuma amagoba ge zisigaza.

Kino kiyinza okukyuka singa embalirira ya Ssebutemba ereeta enteekateeka endala ekwata ku mafuta g’ebidduka, era abasuubuzi ne batuusa ku baguzi okukekkereza okugivuddemu. Naye emiwendo gy’amafuta mu bungi oba amagoba abasuubuzi ge bateekako nabyo biyinza okukyuka ennyo ne bimalawo enkyukakyuka yonna enteekateeka ya gavumenti gye yandireese.

Abayinza okukosebwa

Abavuga ebidduka mu Jersey bakyolekedde okuzitoowererwa ensaasaanya mu kiseera ekijja, kubanga okukendeeza penni 10 ku buli liita tekujja kubaawo nga bwe kwali kuteeseddwa. Okufuna ku buweerero kati kusinziira ku nteekateeka endala eya gavumenti, oba ku miwendo gy’amafuta okukka olw’ensonga endala.

Abateekateeka embalirira bafunye omwagaanya okulonda engeri endala ey’okuyamba abantu okugumira ensaasaanya eyeyongedde. Ate gavumenti ejja kusigala efuna omusolo ku mafuta gwe yandifiiriddwa singa ekiteeso ekyaggyibwayo kyali kiteekeddwa mu nkola.

Naye kino kiyinza okulwisa obuyambi. Okukendeeza emiwendo ku masundiro okuganyula abaguzi bonna tekukyaliwo mu ngeri gye kwali kuteeseddwa. Enteekateeka egenderera abantu abamu yandyetaaze amateeka amategeerekeka agalaga engeri y’okugituusa ku bagiganyulwamu okusobola okukendeeza ku nsaasaanya yaabwe mu myezi egyo.

Bizinensi ezeesigama ku mafuta g’ebidduka nazo zikyolekedde obuzibu mu myezi egijja. Singa ensaasaanya y’amafuta esigala ebazitoowerera nga tewali nteekateeka endala ezzeewo, ebisale ebikwata ku ntambula biyinza okubakugira mu ngeri gye baddukanyaamu emirimu n’okubazibuwaliza okusalawo emiwendo gye basaba.

Ebiyinza okubaawo

Ekisinga okusuubirwa: Singa embalirira ya Ssebutemba evaamu obuyambi obugenderera abantu abamu okugumira obulamu obweyongedde okugoba ku ssente, nga bwe biyinza okuva mu kuteesa okwaloopebwa, naye nga tezzaawo kukendeeza musolo ne penni 10, obuyambi bujja kutuuka ku kibinja ekitegeerekeka. Okutuusa mu Desemba, okukka kw’emiwendo ku masundiro kujja kusigala kwesigamye ku katale k’amafuta n’emiwendo abasuubuzi gye bateekawo.

Kino kye kisinga okusuubirwa kubanga Stephenson yaggyeeyo ekiteeso ekyo oluvannyuma lw’okuteesa, mu kifo ky’okukyongerayo mu lukiiko lw’ababaka. Enteekateeka egenderera abantu abamu, erina ssente era ng’ekola, yandyongedde okukakasa okuteebereza kuno. Okuzzaawo okukendeeza omusolo okumala ekiseera ekigere kwandikulaze nti tekutuukiridde.

Ebintu bwe birungiwa: Singa embalirira eteekawo ssente z’obuyambi obwangu okufuna, ne butuuka ku maka oba abakozesa amafuta abatuukiriza ebisaanyizo ng’ekiseera kya Okitobba okutuuka mu Desemba tekinnatuuka oba nga kiriwo, ababufuna bayinza okusigaza ssente nnyingi ez’okusaasaanya ku bintu ebirala oba ez’okuddukanya emirimu okusinga bwe kyandibadde nga tewali buyambi.

Kino kyetaagisa amateeka okuteekebwawo n’obuyambi okutuusibwa mu budde; okwagala okuyamba kwokka tekumala. Ebisaanyizo ebitegeerekeka n’obuyambi abantu bwe basobola okukozesa mu kiseera ekyasooka okutegekebwa bye byandikakasizza nti ekkubo lino lituukiridde.

Ebintu bwe byonooneka: Singa embeera y’ebyobufuzi n’obukuubagano wakati w’amawanga byeyongera okunyigiriza emiwendo gy’amafuta, nga tewali nteekateeka endala eteekeddwa mu nkola, abavuga ebidduka ne bizinensi ezeesigama ku mafuta bayinza okusaasaanya ssente nnyingi oba ezikyukakyuka ennyo. Kino kiyinza okukendeeza ku ssente amaka ze gasaasaanya n’amagoba agasigala mu mirimu egyekuusa ku ntambula.

Ekyaliwo mu Bungereza mu 2022 kiraga nti n’okukendeeza omusolo okuteekeddwa mu nkola kuyinza okuggibwako omugaso olw’ensaasaanya okulinnya ku madaala g’okufuna n’okulongoosa amafuta. Emiwendo ku masundiro mu Jersey bwe ginaalinnya nga n’embalirira terimu buyambi, kijja kwongera okulaga nti embeera eno eyinza okubaawo.

Eby’okugoberera

• Embalirira ya Jersey ng’omwezi gwa Ssebutemba gunaatera okuggwaako: oba enaalaga enteekateeka erina ssente ez’okukendeeza omusolo ku mafuta oba okuyamba abantu okugumira obulamu obweyongedde okugoba ku ssente, b’egenda okuyamba ne ddi lw’egenda okutandika.
• Okuteesa kw’olukiiko lwa States Assembly mu Desemba: oba enteekateeka endala ennyonnyoddwa obulungi eneeyisibwa oba eneegaanibwa.
• Emiwendo ku masundiro nga Okitobba anaatera okutuuka ne mu mwezi ogwo: oba abasuubuzi banaalaga enkyukakyuka evudde ku nteekateeka ya gavumenti, oba emiwendo ginaasinga kukyuka olw’ensaasaanya endala ey’okufuna amafuta.