Amafuta ag’obutonde gasusse $100 ku ppipa oluvannyuma lw’obulumbaganyi mu Buvanjuba obwa Wakati

Ebikyuse

Okusinziira ku mawulire ga AP ag’ebyobusuubuzi, akatale kaggadde ng’amafuta ga Brent gali ku $97.89 ku ppipa. Ku makya g’Olwokusatu gaalinnye 2.4% ne gatuuka ku $100.29, nga guno gwe mulundi ogusoose okusukka $100 mu bbanga lya kumpi wiiki mukaaga. Amafuta ag’obutonde aga Amerika gaalinnye 1.9% ne gatuuka ku $94.77.

Emiwendo gino gyalinnye oluvannyuma lwa Amerika okulumba emmeeri za Iran ezitwala amafuta ttaano, Abahouthi okulumba ebifo by’amafuta mu Saudi Arabia ne bikwata omuliro, n’obulabe obwolekedde ekkubo eddala Saudi Arabia ly’eyisaamu amafuta okutunda ebweru. Mu kiseera kye kimu, entambula y’emmeeri esinga obungi mu kanyigo k’ennyanja aka Hormuz ekyayimiridde.

Lwaki kino kikulu

Ensonga eno kati esukka ku miwendo gy’amafuta ag’obutonde egyolekebwa ku bipande by’akatale. Ekwata ku ssente z’entambula, era eyinza okukyusa mu bwangu obutasuubirwa ssente amakampuni ge gategekera okukola emirimu gyago. Ekosa amafuta g’ennyonyi, dizero, endagaano z’okutambuza emigugu, engendo z’ennyonyi, okutuusa emmere embisi, ebintu by’omu nnyumba n’ebyuma ebikozesebwa awaka.

AP egamba nti ku Lwokubiri, petulooli eya bulijjo mu Amerika yali ku muwendo gwa wakati ogwa $4.15 ku galoni, nga yeeyongedde 26% bw’ogeraageranya n’omwaka oguwedde. Dizero yali ku $5.90 ku galoni, ng’eyeeyongedde 59%.

Amakampuni g’ennyonyi gaatandise dda okukendeeza engendo n’okwongeza ebisale n’ebyo ge gasolooza ku mpeereza endala. Kino kikendeeza ku bifo eby’abasaabaze ebiriwo. Ate abasuubuzi abatambuza ebintu ebirina okutuusibwa amangu oba ebinene basigala balina okusalawo oba be beetikka ssente ezeeyongedde ez’okubituusa, bakyuse engeri gye babitambuzaamu, oba basabe abaguzi okusasulako.

Mu ndowooza yaffe, nga kuno kuteebereza kwesigamye ku bimanyiddwa, ssente z’amafuta ziyinza okusigala nga zikugira emirimu mu wiiki ezijja, okuggyako ng’emmeeri ezitwala amafuta zitandise okutambula mu bukuumi obwesigika.

Ekikulu si kumanya oba omuwendo gw’amafuta guyinza okusukka ku muwendo omujjuvu okumala akaseera katono. Kwe kumanya oba amafuta gennyini gasobola okuyita mu Hormuz ne mu makubo amalala aga Saudi Arabia nga tegaddamu kuziyizibwa. Ekyo kye kijja okusalawo oba ssente ezeeyongedde zinaaba kizibu kya kaseera buseera, oba zinaawaliriza abasuubuzi okukyusa emiwendo, amakubo mwe batambuza ebintu n’obungi bw’ebintu bye batereka.

Ebifaanagana n’ebyaliwo

Ekitongole kya Amerika ekivunaanyizibwa ku mawulire ag’amasannyalaze n’amafuta kye kyawandiika ku bulumbaganyi obwali mu Saudi Arabia mu Ssebutemba 2019 kiyamba okugeraageranya ebiriwo kati n’ebyaliwo.

Obulumbaganyi obwo bwayonoona ekifo kya Saudi Aramco e Abqaiq awateekerwateekerwa amafuta n’ekifo e Khurais awasimikibwa amafuta. Ku lunaku olwo, Brent ne WTI byalinnya okusinga bwe byali birinnye mu lunaku olumu lwonna mu myaka kkumi egyali giyise.

Engeri ebintu gye bigobereraganamu efaanagana: obulumbaganyi buteeka amafuta agayinza okutuuka ku katale mu bulabe, emiwendo gy’amafuta ag’obutonde ne girinnya, olwo ebisale by’amafuta agakozesebwa ne byeyongera okukosa emirimu emirala.

Naye waliwo enjawulo enkulu ku mulundi guno. Mu 2019, Saudi Arabia yazzaawo okusima amafuta n’okugatikkira ku mmeeri okugenda ebweru mu wiiki ntono. Amawulire ga AP agakwata ku biriwo kati googera ku myezi gy’entambula ekugiddwa mu Hormuz, amafuta agaterekeddwa agagenda gakendeera, olutalo olukyagenda mu maaso n’obulumbaganyi ku kkubo eddala Saudi Arabia ly’eyisaamu amafuta.

Ekitongole ekyo, EIA, kyagamba nti omwezi we gwaggweerako mu 2019, emiwendo gyali gizeeyo ku gye gyaliko ng’obulumbaganyi tebunnabaawo. Kino kyava ku Saudi Arabia okuddamu okusima amafuta n’okweraliikirira nti obwetaavu bw’amafuta tebwandiyongedde nga bwe kyali kisuubirwa, ne kinyiga emiwendo okukka.

Ekyo kiraga nti okuzzaawo amafuta agatuuka ku katale n’entambula yaago okugenda ebweru mu ngeri eyesigika kuyinza okukkakkanya okulinnya kw’emiwendo okw’amangu. Ku mulundi guno, ekikulu eky’okutunuulira kwe kuba nti emmeeri ezitwala amafuta zisobola okuyitawo obutasalako.

Engeri ebizibu gye biyinza okutuuka ku mirimu emirala

Amafuta ag’obutonde bwe galinnya, n’ag’ennyonyi geeyongera obuseere. Amafuta bye bimu ku bisinga okutwala ssente z’amakampuni g’ennyonyi. Amakampuni gaddamu nga gakendeeza engendo n’okwongeza ebisale n’ebisale by’empeereza endala. Mu wiiki ntono, kino kiyinza okuleetera abatambuze okusasula ennyo nga n’engendo ze balina okulondamu zikendedde.

Dizero yo ekosa loole, empeereza y’okutuusa ebintu amangu n’okutambuza emigugu ewala. Abatunda ebintu n’ababibawa bayinza okwetikka ekitundu ku ssente ezeeyongedde okumala akaseera. Naye bwe zisigala waggulu, bayinza okukyusa amakubo mwe batambuza ebintu, okukendeeza ku bye batereka oba okwongeza emiwendo.

Emiwendo gy’amafuta ag’obutonde n’ag’ennyonyi bwe gik ka, oba amakampuni g’ennyonyi bwe gazzawo obungi bw’ebifo by’abasaabaze, ebizibu ebyo biyinza okukendeera ne bitagenda mu maaso kukosa mirimu mirala.

Abasinga okukosebwa n’engeri gye bakosebwamu

Amakampuni g’ennyonyi gakosebwa mangu kubanga amafuta gatwala ekitundu kinene ku ssente z’emirimu gyago. Kye gasobola okukola kwe kukyusa obungi bw’engendo: okukendeeza engendo n’okwongeza ebisale kiyinza okukuuma amagoba, naye era ne kizibuwaliza abantu okutambula.

Abasuubuzi abeesigama ku kutambuza emigugu bo bayinza okutandika okukosebwa mpola, naye ebizibu ne bikwata ku mirimu mingi. Amaanyi gaabwe mu kuteesa ku miwendo gasinziira ku bbanga ebisale by’entambula lye bimala nga biri waggulu, n’obanga ekyo kibasobozesa okwongeza emiwendo gye basasuza abaguzi. Ebintu ebitambuzibwa ewala oba ebirina okutuuka amangu bisinga okukosebwa dizero bw’eba eyeyongedde obuseere.

Abatunda amafuta ga Saudi Arabia ebweru bo boolekedde ekizibu ky’okugatambuza kyennyini. Ng’entambula mu Hormuz ekugiddwa ate n’ekkubo eddala nga lirumbibwa, okuba n’amafuta tekitegeeza nti basobola okugatuusa eri abaguzi.

Ebiyinza okuddako

Ekisinga okusuubirwa. Singa entambula mu Hormuz etandika okudda mpola naye obulumbaganyi n’enkaayana ku kuyitawo ne bigenda mu maaso, emiwendo gy’amafuta ag’obutonde giyinza okusigala nga gikyukakyuka nnyo mu wiiki ezijja. Ebisale by’amafuta biyinza okuleetera amakampuni g’ennyonyi okwegendereza nga gasalawo obungi bw’engendo, ate nga n’abatambuza emigugu bakyanyigirizibwa ssente ezeeyongedde.

Kino kye tusinga okusuubira kubanga AP egamba nti abeekenneenya ensonga basuubira entambula okudda mpola, naye ekkubo likyakugiddwa ate n’okuteesa kwayimiridde nga tewali nzikiriziganya. Emmeeri ezitwala amafuta bwe zigenda mu maaso n’okutambula, ekkubo lya Saudi Arabia ne likola obutasalako, ate Brent n’esigala wansi w’emiwendo egy’oku ntikko egiyinza okuva ku kwonoonebwa kw’ebifo n’ebyuma by’amafuta, ebyo byandiwagidde okusuubira kuno.

Singa embeera erongoosebwa. Singa Amerika ne Iran bituuka ku bukwakkulizo obusobola okukolerwako emmeeri okuyita obulungi, era obulumbaganyi ne butayongera kwonoona makubo ga Saudi Arabia oba ebifo by’amafuta ebikulu, emmeeri ezitwala amafuta ziyinza okuddamu okutambula mu ngeri eyesigika mu wiiki oba emyezi.

Emiwendo gy’amafuta ag’obutonde n’agakozesebwa mu ntambula giyinza okukka, ne kisobozesa amakampuni g’ennyonyi okuzzaawo ezimu ku ngendo era ne kikendeeza ku ssente ez’okutuusa ebintu. Amafuta ag’obutonde bwe gagenda gakka ng’emmeeri bwe zitambula obutasalako, kyandiyongedde okuwagira okusuubira kuno.

Singa embeera yeeyongera okwonooneka. Singa obulumbaganyi busigaza entambula nga nkugire oba bwonoona ebifo n’ebyuma ebikulu eby’amasannyalaze n’amafuta, amafuta agatuuka ku katale gayinza okwongera okukendeera. Kino kiyinza okulinnya ebisale by’amafuta mu bbanga eriva ku nnaku okutuuka ku myezi.

Amakampuni g’ennyonyi gayinza okwongera okukendeeza engendo, ate abatunda ebintu abeesigama ku kutambuza emigugu ne bafuna ensonga ezisingawo ez’okwongeza ssente ze basasuza abaguzi. AP egamba nti abeekenneenya ensonga balaba amafuta nga gayinza okuba wakati wa $95 ne $120 singa entambula esigala ekugiddwa, era omuwendo ne gubuuka okutuuka ku $150 singa ebifo n’ebyuma ebikulu byonoonebwa.

Obulumbaganyi ku mmeeri bwe bugenda mu maaso, okwonoonebwa kw’ebifo n’ebyuma ne kukakasibwa, ate amakampuni g’ennyonyi ne geeyongera okukyusa ebisale oba obungi bw’ebifo by’abasaabaze, ebyo byandiraze nti embeera egenda mu kkubo lino.

Eby’okutunuulira ebiddako

• Emmeeri ezitwala amafuta okuyita mu kanyigo k’ennyanja aka Hormuz mu bukuumi era obutasalako.
• Obanga Amerika ne Iran bisobola okukkiriziganya ku bukwakkulizo bw’okuyitawo, oluvannyuma lw’okuteesa okuyimirira olw’obutakkaanya ku ani afuga okuyitawo n’ebisale ebisasulwa.
• Okwonoonebwa okulala kw’ebifo n’ebyuma by’amafuta oba amakubo Saudi Arabia mw’eyisa amafuta okutunda ebweru.
• Amakampuni g’ennyonyi okukendeeza engendo ezitegekeddwa, okwongeza ebisale by’entambula n’okusolooza ssente ez’enjawulo eziva ku bbeeyi y’amafuta.