← All stories

WMO erabudde nti El Niño eyeyongera amaanyi eteeka ebyobusuubuzi n’okubuna kw’emmere mu kabi

WMO erabudde nti El Niño eyeyongera amaanyi esuubirwa okweyongera okutuusa mu Febwali 2027, era eyinza okutaataaganya obulimi, obuvubi, entambula, eby’amasannyalaze n’amaanyi amalala, n’amazzi agakozesebwa mu kitundu.

Lwaki kino kikulu

Ekyeya oba amataba ebikwatagana ne El Niño eyeyongera amaanyi biyinza okutaataaganya embeera emmere mwe ekolebwa. Kino kyongera obwetaavu bw’okweteekateeka n’okulondoola ennyo emirimu gy’obulimi.

Financial Trends Today publication

Kiki ekikyuse?

Okusinziira ku mawulire ga The Citizen Tanzania, Ekitongole ky’Ensi Yonna eky’Obudde (WMO) kigamba nti emikisa gy’okuba nti El Niño eyeyongera amaanyi eneeyongera okutuusa mu Febwali 2027 giri kumpi ku bitundu 100 ku buli kikumi. Esuubirwa okutuuka ku maanyi ag’amaanyi ennyo ng’omwaka 2026 gunaatera okuggwaako.

Ssaabawandiisi wa WMO, Celeste Saulo, yalabudde nti ekyeya n’amataba bitandise dda okutaataaganya obulamu bw’abantu mu bitundu eby’enjawulo. Ye Ssaabawandiisi w’Ekibiina ky’Amawanga Amagatte, António Guterres, yagambye nti amazzi g’Ennyanja Pacific mu kitundu eky’obutiti, agabuguma okusukka ku bulijjo, ge gaviirako embeera eno.

Lwaki kino kikulu?

Okulabula kuno kukwata ku kabi emirimu gye koolekedde; tekukoma ku kumanyisa bantu mbeera ya budde eyeewuunyisa.

Singa ekyeya oba amataba bikosa emitendera egy’enjawulo emmere n’ebintu gye biyitamu okuva gye bikolebwa okutuuka gye bikozesebwa, abasuubuzi b’emmere, abatambuza ebintu ne kkampuni ezeesigama ku mazzi oba amasannyalaze n’amaanyi amalala bayinza okukaluubirirwa okwesiga enteekateeka zaabwe ez’okukola, okugula n’okutuusa ebintu.

Mu ndowooza yaffe, nga tuteebereza nga twesigama ku biriwo, ekisooka okweyongera kiyinza okuba okuteekateeka eky’okukola singa wabaawo okutaataaganyizibwa. Kino kitegeeza okwekenneenya abawaayo ebintu, amakubo agakozesebwa, engeri ebbula ly’amazzi oba okuyitirira kwago gye biyinza okukosa emirimu, n’okuddamu okutunuulira ebyasuubirwa ku bintu ebiterekeddwa. Kino kyetaaga okukolebwa ng’okutaataaganyizibwa tekunnawaliriza bantu kuddukadduka nga banoonya eky’okukola.

El Niño tetegeeza nti buli kitundu kijja kukosebwa mu ngeri y’emu. Kyokka ereetera abateekateeka nga beesiga nti sizoni zijja kugenda bulungi okuba n’obwesige obutono mu nteekateeka ezo.

Ebizibu biyinza bitya okubuna?

Ekyeya oba amataba bisobola okusooka okutaataaganya okukola emmere ku nnimiro. Singa amakungula galwawo oba gakendeera, abasuubuzi n’abalongoosa emmere bayinza obutamanya bulungi bungi bwe banaafuna.

Singa n’amakubo agakozesebwa okutambuza ebintu gataataaganyizibwa, emmere eyinza okubaawo mu kifo ekimu naye n’ekaluubirira okugitwala gy’eyetaagibwa. Ekyo kikyusa ani aba n’obuyinza obusinga mu kuteesa ku miwendo n’obukwakkulizo wakati w’abalimi, abasuubuzi, abalongoosa emmere n’abagitambuza.

Abasuubuzi abalina abalala be bayinza okugulako, amakubo amalala ge bayinza okuyitamu oba ebikozesebwa bye batereka bayinza okwanguyirwa okukyusa enkola. Ate abeesiga okugula mu kiseera ekifunda bayinza okuba n’obusobozi obutono obw’okwekyusa. Okweteekateeka nga bukyali kuyinza okukendeeza ku kutaataaganyizibwa, naddala awaba wakyaliwo awantu awalala aw’okuggya ebintu n’engeri endala ez’okubitambuza.

Ani ayinza okukosebwa, era atya?

  • Abalimi mu kitundu: bayinza okukosebwa mu wiiki ezijja, kubanga enkyukakyuka ez’amaanyi mu budde ziyinza okutaataaganya enteekateeka zaabwe n’embeera mwe bakolera.
  • Abasuubuzi n’abalongoosa emmere: bayinza okukosebwa mu wiiki ezijja, kubanga obungi bw’emmere gye bagula n’ebiseera by’okugibatuusaako biyinza obutakyaba bya kwesigika nga bwe babiteekateeka.
  • Abaddukanya emirimu gy’amazzi n’egy’amasannyalaze n’amaanyi amalala: boolekedde okukosebwa mu bbanga eritali ly’ewala. WMO yamenye emirimu gino gyombi nga egiri mu kabi era egyetaaga okulondoolwa ennyo.
  • Ab’obuyinza abavunaanyizibwa ku kwetegekera n’okukola ku bibamba: balina byombi, ebiyinza okubayamba n’ebiyinza okubazibuwalira. Amawulire g’embeera y’obudde agava mu WMO oba agakwatagana nayo gayinza okubayamba okusindika ebyetaagibwa mu bifo ebituufu nga bukyali. Kyokka ekyeya oba amataba bwe byeyongera, emirimu gye balina okukola nagyo giba gyeyongera.

Ekiddirira kyangu okutegeera naye kirina amakulu mangi: okukola emmere bwe kutaataaganyizibwa, kiyinza okuvaamu obuzibu bw’okugibunya, oluvannyuma emmere n’ebula. Obuzibu obusinga buyinza obutaba ku nnimiro yokka oba ku luguudo lwokka, wabula ku mutendera gw’okuggya emmere ku nnimiro n’egenda eri abagitambuza.

Ebiyinza okubaawo

Ekisinga okusuubirwa

Singa WMO by’eragudde bituukirira, naye ebikolwa bya El Niño ne byawukana okusinziira ku kitundu mu kifo ky’okuba eby’amaanyi buli wamu, gavumenti, abakola emirimu gy’obulimi n’abasuubuzi abakola ku kugula n’okutuusa ebintu bajja kwongera okulondoola embeera n’okuteekateeka eby’okukola singa wataataaganyizibwa. Kino kijja kweyongera okutuusa El Niño lw’eneetuuka ku maanyi gaayo agasinga ng’omwaka 2026 gunaatera okuggwaako.

Ekyo kisuubirwa okukendeeza ku kutaataaganyizibwa okumu. Kyokka enteekateeka z’okukola emmere n’okugitambuza ziyinza okusigala nga nzibu okwesiga okutuusa mu Febwali 2027.

Kino kye tusinga okusuubira kubanga WMO yamaze dda okukubiriza abantu okutandika okukola nga bukyali era yamenye emirimu egiwerako egyolekedde okukosebwa. Ebinaalaga nti kino kigenda mu maaso mulimu ebiragiro by’okweteekateeka ebikwata ku buli mulimu, enkyukakyuka mu nteekateeka z’okugula oba okutambuza ebintu, n’okwongera okulondoola eby’obulimi, amazzi, amasannyalaze n’amaanyi amalala, oba entambula.

Emikisa gy’ekyo okubaawo gijja kukendeera singa okuteebereza okupya kulaga nti El Niño ejja kumala ekiseera kitono oba okuba n’amaanyi matono ku gasuubirwa kati, oba singa okukola n’okutambuza ebintu okutwalira awamu tebitaataaganyizibwa nnyo.

Singa ebintu bigenda bulungi okusinga bwe bisuubirwa

Singa amawulire g’embeera y’obudde gakozesebwa okukola ebyetaagibwa mu bitundu mu budde, ng’embeera embi tennasajjuka, ab’obuyinza n’abasuubuzi bayinza okutwala ebyetaagibwa gye binaakozesebwa, okukyusa engeri gye bakolamu n’okuyamba emmere n’ebintu ebirala okweyongera okutambula nga tebitaataaganyizibwa nnyo.

Ekiganyulo kinaaba okukendeera kw’ebiseera emirimu mwe giyimirira, mu bifo ebikolebwa nga bukyali mwe bituukana n’embeera y’omu kitundu. Emikisa gy’ekyo gyeyongera singa gavumenti zirangirira ebikolwa eby’okweteekateeka ebigenderera ebyetaago ebimanyiddwa, era abaddukanya emirimu ne bassa mu nkola enteekateeka ezaawandiikibwa ez’okukola singa wabaawo obuzibu.

Emikisa egyo gikendeera singa okweteekateeka kulwawo, ebikolebwa ne bitatuukana bulungi na mbeera eriwo, oba ekyeya n’amataba ne biba bya maanyi nnyo ne bisukka obusobozi bw’enteekateeka ezo.

Singa ebintu byeyongera okwonooneka

Singa El Niño okwongera amaanyi ng’omwaka 2026 gunaatera okuggwaako kubaawo nga n’eby’obulimi, entambula, amazzi, amasannyalaze n’amaanyi amalala bitaataaganyizibwa nnyo, obusobozi bw’okukola ebintu n’obw’okubitambuza buyinza okukendeerera wamu.

Olwo abasuubuzi n’abalongoosa emmere baba bajja kukolera mu mbeera ng’emmere gye bafuna ekyukakyuka nnyo okutuusa mu ntandikwa ya 2027, ate nga n’ebyetaagibwa okukola ku mbeera ez’amangu byeyongera.

Emikisa gy’ekyo gyeyongera singa ebitongole by’eggwanga oba WMO bitegeeza nti ekyeya oba amataba byeyongera, era abakola emmere oba abagitambuza ne bategeeza nti emirimu gyabwe gitaataaganyiziddwa. Gikendeera singa El Niño ey’amaanyi tevaamu bizibu bya maanyi mu bitundu, oba singa okweteekateeka kukendeeza ku kwonooneka.

Eby’okugoberera okuva kati

  • Ebipya WMO by’eneeragula okutuusa mu Febwali 2027, naddala oba eneeyongera okusuubira nti El Niño ejja kumala ekiseera kye yalagula era yeeyongere amaanyi ng’omwaka 2026 gunaatera okuggwaako.
  • Alipoota z’ekyeya oba amataba okuva mu bitongole by’amawanga ebivunaanyizibwa ku budde n’embeera y’amazzi, nga biraga ebikosa obulimi, entambula, amazzi, amasannyalaze n’amaanyi amalala, oba obuvubi.
  • Ebikolwa byennyini gavumenti n’abasuubuzi bye banaakola mu nnaku ne wiiki ezijja okwetegekera okutaataaganyizibwa.
Sources (2)
  1. The Citizen TanzaniaWMO issues El Niño alert as trade, food supply at risk
  2. DeadlineRichard O'Sullivan Dies: British Sitcom Star Aged 82

Comments

No comments yet.