Olukiiko lwa IAEA lukomekkerezza okunoonyereza ku mirimu gya nukiriya egyaakolebwa mu kyama mu Siriya

Ekikyuse

Okusinziira ku mawulire ga AP News, abakiise 35 ab’Olukiiko olufuzi olwa IAEA bonna bawagidde okusalawo okukomya okukolera ku biragiro ebyali mu kusalawo kwabwe okwa 2011 ku Siriya obutatuukiriza buvunaanyizibwa bwayo. Bwe batyo bakomekkerezza okunoonyereza okubadde kumaze kumpi emyaka amakumi abiri ku mirimu gya nukiriya egyakolebwanga mu kyama ku mulembe gwa Assad.

Abakulembeze ba Siriya abapya bakkiriza abakugu ba IAEA okuyingira okwekebejja oluvannyuma lwa Bashar Assad okuggyibwa mu buyinza mu Ddesemba 2024. IAEA kati erondoola ttani 73 ez’ekyuma kya yulaniyaamu ey’obutonde; ku zino, ttani 55 ziri mu miggo gy’amafuta ga nukiriya.

Ekikomye kwe kunoonyereza kuno kwokka. Obuvunaanyizibwa bwa Siriya ku bya nukiriya bukyaliwo. Gavumenti y’e Ddamasiko ekyateekwa okutuukiriza endagaano eziyiza okusaasaanya ebyokulwanyisa bya nukiriya n’ebyo bye yeeyama ku kwekebejja n’okulondoola ebikozesebwa mu mirimu gya nukiriya. Rafael Grossi naye ateekwa okusigala ng’ategeeza olukiiko ku mirimu egigenda mu maaso, omuli okusima awali ekifo ky’ekyuma kya nukiriya ekyazikirizibwa e Deir el-Zour.

Lwaki kino kikulu

Okusalawo kuno kukomekkereza enkola y’okunoonyereza ebaddewo okumala ebbanga ddene; tekutegeeza nti Siriya ekakasiddwa nti buli kimu ku bya nukiriya kiri mu nteeko.

Siriya eganyuddwa kubanga enkola eyatandikibwa mu 2011 olw’obutatuukiriza buvunaanyizibwa bwayo kati eggaddwa. Naye ekyetaagisa okukakasa ekisingawo: nti abakugu basobola okusigala nga bakola omulimu gwabwe, nti ebikozesebwa mu mirimu gya nukiriya bimanyiddwa gye biri n’obungi bwabyo, era nti ebifo ebyakozesebwanga edda bikyayinzikamu okwekebejja.

Enjawulo eyo eba nkulu buli Siriya lw’enoonya okwongera okukolagana n’amawanga amalala mu by’ekikugu. Singa okukolagana kugenda mu maaso, ebibuuzo ebya nukiriya ebitannaddibwamu biyinza okukendeera, ne kyanguyira abalala okusalawo ku kukolagana n’abakulembeze ba Siriya. Naye singa abakugu bagaanibwa okuyingira oba ne wabaawo ekibuuzo ekipya ku kulondoola ebya nukiriya, okusalawo okw’omu wiiki eno kuyinza okusigala nga Siriya ky’efunye kitono mu nkolagana yaayo n’amawanga amalala.

Mu ndowooza yaffe, nga twesigama ku biriwo naye nga si bikakasiddwa, ekisinga okusoboka mu bbanga eritali ly’ewala kwe kuyingira mu kiseera ekitalibaamu kwogerwako nnyo naye nga kirina ebivaamu ebikulu ennyo. Mu kiseera ekyo, abakugu okusobola okuyingira ne bakola okwekebejja kijja kuba kikulu okusinga okunoonyereza okuyitibwa nti kuggaddwa mu butongole.

Ebivaamu biyinza kutuuka wa

Okusalawo kw’olukiiko kuggyawo emu ku nkola z’okunoonyereza ezasigalawo okuva emabega ku kutuukiriza obuvunaanyizibwa. Abakulembeze ba Siriya bakyateekwa okukkiriza okwekebejja, okuwagira okusima e Deir el-Zour n’okukuuma embeera esobozesa IAEA okulondoola yulaniyaamu eyazuulibwa.

Singa ebyo bigenda mu maaso, amawanga amalala agalowooza ku kukolagana ne Siriya mu by’ekikugu gayinza okuba n’ebitategerekeka bitono ku bifo bya nukiriya ebyakozesebwanga edda n’engeri ebikozesebwa gye bikuumibwamu mu myezi 6–12 egijja. Singa okuyingira kukugirwa, okusima ne kusikattira oba ne wabaawo ebipya ebieraliikiriza, obutakakasa obwo buyinza okukomawo mu bwangu bwe bumu.

Okwekenneenya ebivaamu

• Abakulembeze ba Siriya abapya: waliwo ebibaganyula n’ebibasigazaako obuvunaanyizibwa, era bitandikirawo: Okunoonyereza okwa 2011 kuggaddwa mu butongole, naye bakyateekwa okusigala nga bakolagana ne IAEA era nga basobozesa okukakasa ebiriwo.
• Abakugu abakebera n’olukiiko lwa IAEA: waliwo ebiganyula n’obuvunaanyizibwa obusigala, mu wiiki ezijja: Omulimu guva ku kugoberera okunoonyereza okukomye ne gudda ku kukakasa emirimu egigenda mu maaso, okulondoola yulaniyaamu eyazuulibwa n’okufuna alipoota okuva eri Grossi.
• Amawanga agalowooza ku kukolagana ne Siriya: ebyo ebinaabaawo bijja kugakwatako mu myezi 6–12: Amakubo g’okukolagana gayinza okugaziwa singa okukakasa ebiriwo kusigala nga kwesigika. Gayinza okufunda singa okwekebejja okugenda mu maaso kuzuula ebipya ebieraliikiriza oba kulemererwa okubimala.

Ebiyinza okubaawo

Ekisinga okusoboka

Singa Siriya esigala ng’ekkiriza abakugu okuyingira, n’enkola z’okulondoola ne zisigala nga zikola, okusima n’okukakasa ebiriwo bigenda mu maaso mu myezi 6–12 egijja awatali kuggulawo nate okunoonyereza okwa 2011 okukomye.

Kino kye tusinziirako kubanga abakulembeze abapya baamala dda okukkiriza abakugu okuyingira, era olukiiko ne lusaba mu bulambulukufu okusigala nga lutegeezebwa ebigenda mu maaso. Abakugu okusigala nga bayingira, okusima okugenda mu maaso n’okulondoola okusigala nga kukolebwa byandiwagidde ekisuubirwa kino. Okugaana abakugu okuyingira oba ekibuuzo ekipya ku kulondoola ebya nukiriya ekitasobola kumalibwa byandikikendeezezza amaanyi.

Singa ebintu bigenda bulungi

Singa okusima n’okwekebejja bigenda mu maaso ng’abakugu basobola okutuuka mu bifo bye beetaaga, era ne watabaawo birala bieraliikiriza ku bikozesebwa mu mirimu gya nukiriya ebitaalangirirwa, IAEA eyinza okukendeeza ku bitannategeerekeka ku nteekateeka eyaliwo edda.

Ekyo kyandiwadde amawanga amalala obukakafu obusingawo bwe geesigamako okukolagana ne Ddamasiko mu by’ekikugu. Kyandigasobozesezza okuva ku kwesegendereza ne geeyongera ku kukolera awamu mu nkola. Okusima okuvaamu ebikulu n’abakugu okusigala nga basobola okuyingira mu bifo bya nukiriya ebyakozesebwanga edda byandinywezezza ekkubo lino.

Singa ebintu bigenda bubi

Singa Siriya ekugira okukolagana, okusima ne kuyimirira oba IAEA n’ezuula ekieraliikiriza enkola eziriwo kye zitasobola kumala, amawanga amalala gayinza okuddamu okuba n’obutakakasa obusingawo ku mirimu egyakolebwanga edda n’engeri ebikozesebwa gye bifugibwamu.

Ekisooka okuvaamu kyandibadde okukalubiriza okukolagana mu by’ekikugu. Ekyo kyandiddiriddwa Ddamasiko okuddamu okussibwako akazito okusobozesa okukakasa ebiriwo mu ngeri eyesigika. Okukugira abakugu okuyingira, okuyimiriza okusima oba obutakyasobola kukakasa nti okulondoola kukola bulungi byandiraze nti ebintu bidda ku ludda luno.

Eby’okugoberera ebiddako

• Alipoota ya Grossi eddako eri olukiiko lwa IAEA: Abakugu okusigala nga bayingira, okusima okugenda mu maaso oba okulondoola yulaniyaamu okutagootaana byandiwagidde ekisinga okusuubirwa. Okulemesa okukolagana oba ekibuuzo ekipya ku kulondoola ebya nukiriya byandikikendeezezza amaanyi.
• Okusima e Deir el-Zour: Emirimu okugenda mu maaso nga bakolagana ne IAEA kyandiraze nti okusalawo kuleeta okukakasa ebiriwo, so si kukoma ku mpapula zokka.
• Yulaniyaamu erondoolwa: Ekikulu eky’okukakasa mu nkola kwe kuba nti ttani 73, omuli ttani 55 eziri mu miggo gy’amafuta ga nukiriya, zisigala nga zirondoolwa IAEA.