Iran ekubisizzaamu emirundi ebiri omuwendo gwa petulooli egulwa ng'esukka liita 110 omwezi

Ekikyuse

Okusinziira ku mawulire ga AP ag'ebyobusuubuzi, Iran ekubisizzaamu emirundi ebiri omuwendo gwa petulooli egulwa ng'esukka liita 110 omwezi. Buli liita esukka ku kigero ekyo kati egula riyali 100,000, nga zenkana senti nga 7.

Akulira okugaba amafuta ga gavumenti, Keramat Veis Karami, yagambye nti omuwendo guno omuggya gukwata ku 15% by'abaguzi. Gavumenti egamba nti ensimbi ezineeyongera okuyingira ejja kuzigabira amaka.

Lwaki kino kikulu

Omuwendo gwongezeddwa ku baguzi abamu bokka. Naye amafuta bwe galinnya, n'ebintu ebirala bisobola okulinnya.

Omuvuzi agula petulooli esukka ku kigero ky'omwezi aba alina okwongerako ensimbi amangu ago. Avuga takisi oba atuusa ebintu ayinza okugezaako okuzizza ng'ayongeza ebisale. Kino kiyinza okwongera obuzibu ku maka agali mu kugumira emiwendo gy'ebintu egirinnye ebitundu nga 67% mu mwaka, nga bwe kirambikiddwa mu mawulire.

Amawulire ago galaga nti mu Agusito, Iran yakozesanga liita obukadde 145 buli lunaku. Kyokka obusobozi bwayo obw'okukola petulooli mu ggwanga bwali bwa liita obukadde 122 buli lunaku.

Omuwendo omupya ogwa buli liita eyongerwako bwe guleetera abantu okukendeeza ku kuvuga kwe basobola okulekayo, petulooli eyeetaagibwa okuva ebweru eyinza okukendeera. Bwe kitaba bwe kityo, eggwanga lijja kusigala nga lisasaanya ensimbi ku mafuta agava ebweru.

Ekikulu kwe kulaba oba ensimbi ezisuubiziddwa amaka zinaatuuka mu bwangu obumala, era nga zituuse ku maka mangi ekimala, okusobola okubayamba okusasula ensimbi ezongezeddwa ku petulooli.

Mu ndowooza yaffe, nga tugyesigamya ku bimanyiddwa naye nga tekinnakakasibwa, mu wiiki eziwerako eziddako abamu ku bakozesa petulooli ennyingi bayinza okukendeeza ku ŋŋendo eziteetaagisa nnyo. Mu kiseera kye kimu, bizinensi ezeesigama ku ntambula ziyinza okugezaako okwongeza ebisale zisobole okuzza ekitundu ku nsimbi ezeyongedde okubasaasaanyizibwa.

Olw'okuba enkyukakyuka eno ekwata ku bantu batono, esinga kufaanana n'ekigendereddwa okukendeeza ku buzibu obuliwo mu nkola y'amafuta. Tekyusa nkola yonna. Naye embeera eyinza okugaziwa singa ebisale by'obuweereza birinnya nga obuyambi tebunnatuuka ku maka.

Ekyaliwo emabega

Okwongeza omuwendo gwa petulooli mu 2019 kwalaga obuzibu bw'ebyobufuzi obuyinza okuva mu nkyukakyuka y'emiwendo etwalibwa ng'ey'okutereeza enkola yokka.

Mu nkyukakyuka zombi, petulooli eyongerwa ku eyo esooka okugulwa, gavumenti gy'ewaako obuyambi okukendeeza ku muwendo, efuuka ya bbeeyi. Mu zombi era gavumenti esuubiza okuwa amaka obuyambi.

Enjawulo enkulu eri ku bunene bw'enkyukakyuka. Mu 2019, enkola yonna yakyusibwa mu bwangu. Ku luno, omuwendo ogwongezeddwa gukwata ku petulooli esukka liita 110 omwezi. Abakungu bagamba nti kino kituuka ku baguzi nga 15%. Enkola y'emiwendo egyawukana okusinziira ku bungi bwa petulooli egulwa yali yatandikibwawo dda mu Desemba.

Okwongeza okw'emabega kwavaamu okwekalakaasa mu bibuga ebinene n'ebitono ebisukka 100. Ab'ebyokwerinda baakukwata n'amaanyi. Oluvannyuma, AP yategeeza nti abantu abatakka wansi wa 321 battibwa era enkumi ne bakwatibwa, ng'ejuliza Amnesty International.

Ebyo biraga obukulu bw'okulaba oba amaka gafuna mangu obuyambi obugattibwa ku nsimbi ze gasaasaanya. Era kyetaagisa okulaba oba okulinnya kw'omuwendo gwa petulooli kunaaleetera obuweereza obukozesebwa buli lunaku okwongera ebisale.

Enkyukakyuka bw'eyinza okutuuka ku balala

Ekisooka kitegeerekeka bulungi. Petulooli esukka ku kigero kati egula emirundi ebiri omuwendo gwe yali egula okuva mu Desemba. Abatambula eŋŋendo empanvu bayinza okulaba ensaasaanya yaabwe ng'eyongedde mu wiiki ntono.

Ekiddako tekikakasibwa nnyo. Singa abavuga takisi n'abatuusa ebintu abamala bayisa ekigero, era ne basobola okwongeza ebisale nga tebafiiriddwa nnyo bakasitoma, abakozesa obuweereza bwabwe bayinza okusasula ssente nnyingi.

Kino tekiba kya maanyi singa abasinga obungi tebayisa kigero, ne beesasulira ensimbi ezeyongedde awatali kwongeza bisale, oba ne bafuna obuyambi obusasulako ekitundu ekinene ku nsaasaanya eyeyongedde.

Abayinza okukosebwa n'engeri gye bakosebwamu

• Abakozesa petulooli ennyingi amangu ago baba n'obusobozi butono obw'okugula buli lwe bagula petulooli esukka liita 110.
• Abavuga takisi n'abatuusa ebintu boolekedde ensaasaanya eyeyongedde ku buli liita gye bongera okugula. Bayinza okulondebwa wakati w'okukkiriza amagoba amatono, okukendeeza ku ŋŋendo ezivaamu amagoba amatono, oba okwongeza ebisale.
• Amaka agasuubiziddwa ensimbi gayinza okuyambibwa, naye ebinaavaamu tebinnategeerekeka. Obuyambi buyinza okukendeeza ku buzibu bw'ensaasaanya. Naye tekinnalambikibwa ddi lwe bunaatuuka, obungi bwabwo, n'ani abugwanidde.
• Iran eyinza okukendeeza ku petulooli gy'eyingiza okuva ebweru singa eyeetaagibwa esemberera liita obukadde 122 eggwanga ze kigambibwa nti lisobola okukola buli lunaku. Obwetaavu bwe butakyuka, amafuta agava ebweru gajja kusigala nga geetaagibwa.

Ebiyinza okubaawo

Ekisinga okusuubirwa

Singa okubalirira nti abakosebwa bali 15% kuba kutuufu okutwaliza awamu, era obuyambi ne butasasulira ddala nsimbi ezeyongedde ku petulooli esukka ekigero, abakosebwa bayinza okukendeeza ku mafuta ge bakozesa ku bintu bye basobola okulekayo. Oba bayinza okukkiriza ensaasaanya eyo mu wiiki eziwerako eziddako.

Abakola mu by'entambula bayinza okugezaako okwongeza ebisale okusasulako ekitundu ku nsaasaanya eyeyongedde. Naye amafuta agava ebweru gayinza okusigala nga geetaagibwa, kubanga enjawulo eragiddwa wakati wa petulooli ekozesebwa n'eyo eggwanga gye lisobola okukola nnene.

Petulooli ekozesebwa okukka wansi w'omutindo ogwasinga obunene ogwatuukibwako mu Agusito kyandiwagidde ekisuubirwa kino. N'obwetaavu okweyongera mpola, oba okutandika okusaba ebisale by'entambula ebipya, byandikiwagidde. Naye petulooli ekozesebwa okusigala ku mutindo ogwo oba okugusukka kyandikendeezezza ku mikisa gyakyo.

Ebintu bwe bigenda obulungi

Singa abaguzi basobola okukendeeza ku kuvuga okutali kwa mugaso nnyo, era ensimbi ne zituuka mangu ku maka agagendereddwa, obwetaavu bwa petulooli esukka ekigero buyinza okukendeera ekimala mu myezi mukaaga okutuuka ku 12. Ekyo kiyinza okukendeeza ku mafuta ageetaagibwa okuva ebweru.

Abakola emirimu egikozesa amafuta amangi bayinza okutegeka obulungi amakubo ge bayitamu oba okukendeeza ku ŋŋendo ezivaamu amagoba amatono. Bwe batyo bayinza obutetaaga kwongeza bisale ku buweereza bwabwe bwonna.

Petulooli ekozesebwa bwe yeeyongera okusemberera obungi eggwanga bwe lisobola okukola, kyandiwagidde ekivaamu kino. Obukakafu bw'ensimbi ezituuse ku maka n'ebisale by'entambula ebitali mu kulinnya nabyo byandikiwagidde.

Ebintu bwe byongera okuzibuwa

Singa abatambula eŋŋendo empanvu bongera ebisale ate obuyambi ne bulwawo, ne butamala oba ne butategeerekeka bulungi, ebisale bya takisi n'eby'okutuusa ebintu biyinza okulinnya. Kino kiyinza okwongera okukaluubiriza amaka okutuukiriza ebyetaago byago.

Mu by'enfuna omuli okulinnya kw'emiwendo okw'omwaka okugambibwa okuba 67%, enkyukakyuka y'omuwendo gw'amafuta eyinza okukwata ku bantu bangi okusinga 15% be kwatako obutereevu.

Ebisale by'entambula okulinnya, obuyambi okulwawo okusasulwa oba abantu okwetegereza okuwakanya omuwendo guno byandiwagidde ekisuubirwa kino. Naye obuyambi bwe bwanguwa okutuuka ne bulabika, era amafuta agakozesebwa ne gakendeera awatali bisale bya buweereza bulala kulinnya, emikisa gyakyo gyandikendedde.

Eby'okugoberera

• Obungi bwa petulooli ekozesebwa buli lunaku, nga bugeraageranyizibwa ku liita obukadde 145 ezaakozesebwanga buli lunaku mu Agusito, nga gwe mutindo ogwasinga obunene.
• Amaka agagwanidde okufuna obuyambi, ddi lwe bunaasasulwa, n'obukakafu nti ensimbi zituuse.
• Enkyukakyuka mu bisale bya takisi, eby'okutuusa ebintu n'eby'entambula, oba ensimbi endala ezigattibwako.
• Obungi bw'amafuta agayingizibwa okuva ebweru n'ebiwandiiko ebitongole ebiraga amafuta agaliwo, nga bigeraageranyizibwa ku liita obukadde 122 eggwanga ze lisobola okukola buli lunaku.